Χωρίς πυξίδα

Η ανθρωπότητα στις μέρες μας περνάει μια από τις μεγάλες κρίσεις. Από τη μια η μαζική εισβολή λαών, αποτέλεσμα συρράξεων, θρησκευτικών αιρέσεων, οικονομικών συνθηκών, από την άλλη η επέλαση ενός θανατηφόρου ιού που γέμισε νεκρούς τα νεκροταφεία και, τέλος, μια από τις μεγαλύτερες οικονομικές κρίσεις, με αποτέλεσμα να πεινούν, όχι μόνο φτωχοί άνθρωποι, αλλά και ειδικευμένα στελέχη του προηγηθέντος οικονομικού θαύματος μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Τρία αίτια μιας τεράστιας καταστροφικής συνθήκης.

Σκοπός μου δεν είναι να περιγράψω ή καταγράψω τις συνέπειες, αφού όλοι, χωρίς εξαίρεση, υφιστάμεθα τις ολέθριες αυτές συνέπειες. Ενα ερώτημα ορθώνεται ενώπιόν μας, αν έχουμε μια στοιχειώδη γνώση της ιστορίας της ανθρωπότητας. Το πολιτισμικό θαύμα της αρχαίας Αιγύπτου κατορθώνεται, όταν τα αρχαία και τα μέσα βασίλεια της χώρας του Νείλου είχαν ν’ αντιμετωπίσουν, όπως μας πληροφορούν τα χρονικά των Πυραμίδων, τους λαούς της θάλασσας. Εξαίσιες τοιχογραφίες στις Πυραμίδες απεικονίζουν Φαραώ επικεφαλής αρματωμένου στρατού να πορεύονται προς συνάντηση με τους εισβολείς. Την ίδια εποχή που και μέσα στις Πυραμίδες συνοδεύουν στην Αλλη Ζωή τους νεκρούς Φαραώ προϊόντα από την Κρήτη και σε άλλες απεικονίσεις η Φαραώνισσα Χατσεπσούτ πορεύεται θριαμβικά, υποδεχόμενη από νέγρους της Αιθιοπίας, όταν επεξέτεινε το βασίλειό της προς τον αφρικανικό Νότο προς Ανατολάς.

Από την άλλη και η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» ομιλούν και καταγράφουν τις σχέσεις της επέκτασης των Ελλήνων προς Ανατολάς. Ο Οδυσσέας «πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω». Δηλαδή, σε μεγάλες εποχές κρίσεων και συρράξεων και παράλληλα προς τα γεγονότα ή και στον πυρήνα τους, σχεδόν ως αντίδοτο στην καταστροφή και τις εκατόμβες των νεκρών, ο άνθρωπος, καταφεύγοντας στην τέχνη, καταγράφει ανθρώπινες πράξεις σε κρίση, διότι διαπίστωσε πως, μέσα στις κρίσεις, τις συγκρούσεις και στους κινδύνους της ζωής, τα πάθη και οι αρετές οξύνονται και δημιουργούν άμυνες, διεξόδους, νέες ιδέες και νέα οράματα βίου.

Στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία, σε μια εποχή έσχατου κινδύνου, όταν επέλαυναν στην ελληνική περιοχή άλλοι πολυάριθμοι και εξοπλισμένοι λαοί, εγκαινιάστηκε με εξαίσια αποτελέσματα μια νομοθεσία με τον Δράκοντα και τον Σόλωνα που, ακόμη και σήμερα, μακρινοί μας λαοί θεμελιώνουν τους θεσμούς τους πάνω στις σολώνειες αρχές δικαίου. Ακόμη και ο ουτοπικός σοσιαλισμός τη σολώνεια, φιλολαϊκή, οικονομική μεταρρύθμιση προσδοκά να μας προσφέρει στο μέλλον!

Αλλά και όταν ξένοι λαοί, με ιστορία και ισχύ, επιτέθηκαν, ο αττικός άνθρωπος, με μια τραγωδία, τους «Πέρσες» του Αισχύλου, που υπήρξε και ναυμάχος στη Σαλαμίνα, κατέγραψε το γεγονός που γέννησε εν συνεχεία τον Παρθενώνα, τον Ηρόδοτο, τους μεγάλους ρήτορες και εξαίσια αμυντική τειχοποιία. Και αργότερα, μέσα στη φοβερή και ανελέητη εμφύλια σύρραξη, η Ιστορία, η Ρητορική, η Μουσική, οι Εικαστικές Τέχνες και το Θέατρο, ακόμη και μετά την επιδρομή μιας φονικής επιδημίας με εκατόμβες νεκρών και μολυσμένα πηγάδια, η τέχνη του Διονύσου ενέπνευσε Αντιγόνες, Ηλέκτρες, Οιδίποδες, Μήδειες και Ιφιγένειες. Οι στοχασμοί πάνω στον πόλεμο του Θουκυδίδη βρίσκουν το ποιητικό τους αποτύπωμα στον Σοφοκλή. Οταν ο Θουκυδίδης σε συνταρακτικές παραγράφους καταγράφει τον λοιμό εν ώρα πολέμου σε μια Αθήνα πολιορκημένη, ο Σοφοκλής ορθώνει το φάσμα ενός αποτρόπαιου λοιμού στη Θήβα που κυβερνά ένας ιδιοφυής, ανίδεος θύτης. Δεν θέλω να εξαντλήσω τις ιστορικές περιόδους, όπου η ανθρωπότητα, οδεύοντας σε ναρκοπέδια, συνάμα δημιουργεί μεγάλα πολιτισμικά μνημεία ως αντίδοτο και ξόρκι, ως ερμηνεία των γεγονότων και ως διάγνωση του τραύματος του Κάιν ως κληρονομικού πολιτιστικού εγκλήματος. Από το «Πόλεμος και Ειρήνη» του Τολστόι στον «Καλιγούλα» του Καμύ, από τον «Ματωμένο Γάμο» του, αδικοχαμένου σε εμφύλια τραγωδία, Λόρκα ως τη «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ και από τη «Φλογέρα του Βασιλιά» του Παλαμά, που γράφτηκε μετά την ήττα του 1897, ως το «Πλατύ Ποτάμι» του Γιάννη Μπεράτη, που μυθοποιεί το αλβανικό έπος, τον «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου, το «Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» του Ελύτη, αλλά και το «Αξιον εστί», που γράφεται μετά την εμπειρία του Εμφυλίου, η Τέχνη (θυμίζω πως η «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη παίζεται το 1957, μόλις έχει τελειώσει ο Εμφύλιος) έκανε πάντα το καθήκον της. Εδειξε τις πληγές, καταδίκασε την αδικία, την αδιαφορία των βολεμένων και παρηγόρησε τον πληγωμένο άνθρωπο, τον θύτη και το θύμα, όταν είχαν εμπλακεί σε αδελφοκτόνο μίσος.

Αν, αγαπητοί αναγνώστες, αναφέρθηκα σήμερα σε αυτή την πνευματική, αλλά, συνάμα, και παρήγορη πλευρά του πολιτισμένου ανθρώπου, αφού, την ώρα που σηκώνει δολοφόνο χέρι εν ονόματι ιδεών που γίνονται συχνά εγχειρίδια, την ίδια στιγμή καταφεύγει στην Τέχνη για να ερμηνεύσει τα πάθη και τα όνειρα, να καταδικάσει ανοίκεια ήθη, να αναθεματίσει αιμοβόρα συνθήματα και να ονειρευτεί ειρηνικές ανατολές και δύσεις. Το ερώτημα είναι αυτονόητο και απορώ πώς δεν έχει τεθεί από υπεύθυνα χείλη: τι συμβαίνει και σε μια τερατώδη εποχή, όπως αυτή τις τελευταίες δεκαετίες, η Τέχνη, η ποίηση, το θέατρο, η μουσική, ο χορός, εξαιρώ τις λίγες, αλλά ουσιαστικές παρεμβάσεις του κινηματογράφου, αφήνουν άοπλο τον άνθρωπο που θαλασσοδέρνεται μέσα σε έναν κόσμο που δημιουργεί συνεχώς ταραχώδεις τρικυμίες, όχι πάντα φονικές, αφού συχνά το ταξίδι οδηγεί σε νέα εδάφη γνώσης, κυριεύει απόρθητα πριν κάστρα και καταβυθίζεται μέσα στο δέος των μυστηρίων της ζωής και της αρρώστιας και του θανάτου.

Μπροστά στο απέραντο τοπίο που μας προσφέρουν η Βιολογία, η Ιατρική, η Χημεία, η Φαρμακολογία, τα μέσα επικοινωνίας, οι άπειρες μορφές γνώσης, δεν υπάρχει ούτε ένας Ομηρος, ούτε ένας Σαίξπηρ, ούτε ένας Μιχαήλ Αγγελος, ούτε ένας Μπαχ ή Μπετόβεν, ούτε ένας Νιζίνσκι να μας παρηγορήσουν και συνάμα να μας ανοίξουν ένα μονοπάτι προς κάποιο ορατό τέρμα ή σε μια τεράστια νησίδα καταφυγής των ναυαγών. Ο Τ.Σ. Ελιοτ μας είχε πει ήδη εδώ και 100 χρόνια για την «Ερημη χώρα» που μας ανέμενε. Η Μουσική εγκαίρως άφησε τη μελωδία και έκανε τον ρυθμό εκρηκτικό, σαν σεισμό στα θεμέλια. Το Θέατρο με τον μεγαλοφυή Μπέκετ μας προειδοποίησε για το «Τέλος του παιχνιδιού» και η Ζωγραφική, αφού μουντζούρωσε τα ανθρώπινα πρόσωπα, έφτασε σε εκρήξεις χρωμάτων και απουσία ελπίδας.

Κανένας Ντοστογιέφσκι σήμερα δεν θα μας τρομάξει, εισάγοντάς μας στους νέους «Δαιμονισμένους». Οι Ρασκόλνικοφ κυκλοφορούν στα γραφεία της εξουσίας. Οι ποιητές με τα μικρά φτυαράκια τους και τα κουβαδάκια τους σκάβουν στην άμμο και χώνουν το κεφάλι τους, φωνάζοντας στο κενό τη μοναξιά τους και παινεύοντας τα πάθη τους.

Τώρα η Φραγκογιαννού μοιράζει κόκα-κόλα στα παιδάκια ανάμεικτη με ναρκωτικά. Ζητείται Αισχύλος, Ραμπελαί, Σαίξπηρ, Σολωμός, Τσέχωφ και Πικάσο. Η Γκουέρνικα κάθε μέρα, κάθε στιγμή βομβαρδίζεται και λείπει ο μάρτυρας κατηγορίας.