Πώς μεταφέρεται το βιβλίο στην τηλεόραση

Βασίλης Βασιλικός
συγγραφέας

«Καλύτερα να γίνεται ταινία»

Ενα μυθιστόρημα μεταφέρεται στην τηλεόραση με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Εν πρώτοις πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι σπάνια παραγωγοί και σκηνοθέτες το θέλουν να είναι μια ταινία αυτοτελής. Οπότε μεταφέρεται ως σίριαλ με πολλά επεισόδια διότι τα σίριαλ, όταν είναι επιτυχημένα, κεντούν την περιέργεια του τηλεθεατή από την εβδομαδιαία εξέλιξη της ιστορίας μέσω των πρωταγωνιστών – γυναικών και ανδρών – που κρατούν τους τηλεθεατές στ’ αγκίστρι τους.

Οι καλοί σκηνοθέτες και οι παραγωγοί τους επιλέγουν συνήθως «φίρμες» ηθοποιών, γιατί αυτούς ζητούν οι θεατές να δουν. Ωστόσο, σκηνοθέτες και παραγωγοί επιζητούν και νέα πρόσωπα που θέλουν να λανσάρουν.

Παρ’ όλα αυτά, το βάρος του μυθιστορήματος που μεταμορφώνεται σε σίριαλ το σηκώνουν κυρίως οι σεναριογράφοι. Με την πείρα τους, σίγουρα γνωρίζουν τις προτιμήσεις των τηλεθεατών που είναι κατά 80% γυναίκες. Γι’ αυτό εμπλουτίζεται ο ρόλος των γυναικών στη μικρή οθόνη. Γιατί έχει αποδειχτεί από τις δημοσκοπήσεις ότι αυτές κυρίως παρακολουθούν το έργο.

Ας πούμε η «Τριλογία» του Τσίρκα που πέρασε στην τηλεόραση, στην Ελλάδα και στη Γαλλία (και σε άλλες ίσως χώρες, υποτιτλισμένη), ήταν μια μεγάλη επιτυχία του σκηνοθέτη Ροβήρου Μανθούλη τη δεκαετία του ’80. Ο Μανθούλης, με το σπουδαίο ταλέντο του στον κινηματογράφο, μετέφερε στην τηλεόραση όλη την πολύτιμη εμπειρία του από αυτήν.

Εχω δει μυθιστορήματα μεταφερμένα στις οθόνες της Ευρώπης, που δύσκολα τα αναγνωρίζεις, καθώς δημιουργός δεν είναι πια ο συγγραφέας τους αλλά ο σεναριογράφος και κυρίως ο σκηνοθέτης.

Τώρα με το Διαδίκτυο, κανείς μπορεί να βρει τα πάντα, όπως έχει γράψει από το 2000 ο πρωτομάστοράς του Νίκος Δήμου.

Ωστόσο, για να σας πω τη δική μου άποψη, καλύτερα τα μυθιστορήματα να γίνονται κινηματογραφικές ταινίες παρά να διασπώνται στις απαιτήσεις της TV και του Διαδικτύου. Γιατί ένα μυθιστόρημα είναι από τη φύση κάτι που διαβάζεται στην έντυπη μορφή του και δεν είναι πιο εμπλουτισμένο όταν «βλέπεται» στην οθόνη.

Αυτή είναι η δική μου άποψη, αλλά δεν χρειάζεται κανείς να την πιστέψει γιατί «ο κόσμος άλλαξε, αλλάξαν οι καιροί», όπως μου έλεγε τη δεκαετία του ’60 ο φίλος μου Νίκος Γκάτσος. Πόσω μάλλον τώρα!

Γρηγόρης Βαλτινός
ηθοποιός

«Ο ηθοποιός είναι ο πιο κερδισμένος»

Είναι μια δουλειά εξαιρετικά δύσκολη η μεταφορά ενός λογοτεχνικού έργου στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση. Είναι όμως και μια δουλειά εξαιρετικά γοητευτική. Αυτή η αγωνία του σεναριογράφου και του σκηνοθέτη να μεταφέρουν όλη την αύρα του μυθιστορήματος στην εικόνα ή στη συμπεριφορά των ηρώων είναι μια διαδικασία επώδυνη αλλά ταυτόχρονα και εξαιρετικά ηδονική. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι είναι δύο διαφορετικές τέχνες και τεχνικές. Ως γνωστόν, τα είδη έχουν αυστηρούς αλλά και περιχαρακωμένους κανόνες. Αλλο το ποίημα, άλλο η νουβέλα, άλλο το διήγημα, άλλο το μυθιστόρημα, άλλο το σινεμά, άλλο το θέατρο, άλλο η τηλεόραση. Είναι λοιπόν ήρωες όσοι τα έχουν καταφέρει ως τώρα. Και, δόξα τω Θεώ, το ταλέντο των ελλήνων σεναριογράφων, διασκευαστών και σκηνοθετών είναι σημαντικό και σπουδαίο. Ευτύχησα να υπάρξω σε τέτοιες δουλειές στην τηλεόραση με τον Βαγγέλη Γκούφα, τον Διαγόρα Χρονόπουλο, τον Κώστα Κουτσομύτη και αρκετούς άλλους. Ηταν πολύ χαριτωμένα τα σημειώματα του Βαγγέλη Γκούφα ανάμεσα στους διαλόγους, τα οποία απευθύνονταν προς όλους και τα οποία άλλες φορές μιλούσαν για το κρυφό κείμενο του ρόλου ώστε να έχουμε καλύτερη επίδοση και απόδοση και άλλες φορές ήταν καθαρόαιμο και ακριβό χιούμορ για τον χαρακτήρα του ρόλου. Ο ηθοποιός είναι ο πιο κερδισμένος σε μια τέτοια μεταφορά γιατί έχει ένα πλήθος πληροφοριών για τον ρόλο στη φαρέτρα του που το αντλεί από το ίδιο το μυθιστόρημα. Αν μου ζητούσαν να επιλέξω ποια είναι η πιο αγαπημένη μου μεταφορά μυθιστορήματος στην τηλεόραση όπου έχω συμμετάσχει, θα σας έλεγα ότι είναι ο ρόλος του Πέτρου Μανιά στην «Πρόβα νυφικού» της Ντόρας Γιαννακοπούλου.

Πηγή Δημητρακοπούλου
σκηνοθέτρια

«Να μεταφερθεί αυτούσια η ατμόσφαιρα του βιβλίου»

Υπάρχουν μυθιστορήματα που διαβάζοντάς τα είναι σαν να τα «βλέπεις» κινηματογραφημένα, γιατί σε ταξιδεύουν σε εικόνες, πρόσωπα και χώρους, κι άλλα που προσφέρονται λιγότερο για κινηματογράφηση, γιατί σε ταξιδεύουν στον ψυχισμό και στα συναισθήματα των ηρώων τους ή γιατί κινούνται στα όρια του φαντασιακού ή του «μαγικού ρεαλισμού». Οπως για παράδειγμα τα μυθιστορήματα της Ζυράννας Ζατέλη που, ενώ τα αγαπώ πολύ, έχουν μια ατμόσφαιρα που κάποιες στιγμές ξεπερνά τις δυνατότητες της κινηματογραφικής αφήγησης – πόσω μάλλον της τηλεοπτικής – και, χωρίς να αποκλείεται η μεταφορά τους, είναι πολύ δύσκολο να αποδοθούν σωστά.

Ο Μ. Καραγάτσης και ο Τάσος Αθανασιάδης, που πάνω στα έργα τους δούλεψα, είναι από τους συγγραφείς που προσφέρονται για διασκευή, με αφήγηση βατή και ρεαλιστική, και δεν είναι τυχαίο που πολλά από τα μυθιστορήματά τους έχουν μεταφερθεί στην οθόνη χωρίς να αλλοιωθεί η ατμόσφαιρά τους. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, και το μεγάλο στοίχημα, να μεταφερθεί – όσο γίνεται – αυτούσια η ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος, αυτός ήταν πάντα κι ο στόχος της δικής μου προσέγγισης, και θεωρώ πετυχημένη μια διασκευή όταν το κινηματογραφημένο αποτέλεσμα καταφέρει να προκαλέσει τα ίδια συναισθήματα με την ανάγνωση του βιβλίου. Ολα τα υπόλοιπα, ακόμα και η πλοκή, είναι δευτερεύοντα και πολλές φορές μπορεί να χρειαστούν παρεμβάσεις.

Για παράδειγμα, στο «10» του Καραγάτση αντιμετωπίσαμε το πρόβλημα ότι το βιβλίο δεν είχε ολοκληρωθεί από τον συγγραφέα, ο οποίος πέθανε πριν καν μπει στη βασική πλοκή. Είχε προλάβει ωστόσο να περιγράψει λεπτομερώς το μακρινό παρελθόν των ηρώων του με συναρπαστικές ιστορίες, τις οποίες μεταφέραμε όλες στην ίδια χρονική στιγμή και τις εμπλέξαμε μεταξύ τους δημιουργώντας μια στοιχειώδη πλοκή χωρίς να προδώσουμε καθόλου τον συγγραφέα και την ατμόσφαιρα που είχε δημιουργήσει. Ή το ευτράπελο που συνέβη στην «Αίθουσα του Θρόνου» του Τάσου Αθανασιάδη, όπου, ενώ είχαμε ακολουθήσει πιστά το βιβλίο σε όλα τα υπόλοιπα, δεν γινόταν να διατηρήσουμε για 26 εβδομάδες που προβαλλόταν η σειρά τον απόλυτα πλατωνικό χαρακτήρα της ερωτικής ιστορίας της Γλαύκης και του Λουκά, που στο βιβλίο δεν αγγίζονταν ποτέ. Προσθέσαμε λοιπόν μία – και μοναδική – ερωτική σκηνή και για να μη στενοχωρηθεί ο συγγραφέας «συνωμοτήσαμε» με τη γυναίκα του να βγουν για επίσκεψη και να τον καθυστερήσει λίγο στην επιστροφή, ώστε να μη δει το επίμαχο πρώτο μέρος του επεισοδίου. Η ατμόσφαιρα της σκηνής όμως παρέμεινε τόσο πιστή στο κλίμα του βιβλίου που τελικά δεν ενοχλήθηκε κανείς από τη «ζαβολιά».

Γενικά πάντως, όταν υπάρχει ως βάση ένα λογοτεχνικό κείμενο, όποιο και αν είναι αυτό, είναι ένα πρωταρχικό και κυρίαρχο έργο τέχνης, που μπορεί να δημιουργεί αίσθημα ευθύνης αλλά συγχρόνως εμπνέει καλλιτεχνικά και προσφέρει τη σιγουριά της αξίας του. Γι’ αυτό και το μυθιστόρημα είναι ένα είδος που έχει φιλοξενηθεί για πολλά χρόνια στην ελληνική τηλεόραση, προσθέτοντάς της ποιότητα και εξοικειώνοντας τον τηλεθεατή με τη λογοτεχνία, κι είναι πολύ ευχάριστο το γεγονός ότι φέτος η τηλεόραση φαίνεται να επενδύει και πάλι σ’ αυτό, έπειτα από χρόνια αποχής!

Λένα Διβάνη συγγραφέας

«Εσύ ψελλίζεις: “Μα προϊόν είναι το βιβλίο;”»

Να βλέπεις το βιβλίο σου στην οθόνη είναι ίσως το πιο δύσκολο πράγμα στον κόσμο για τους συγγραφείς – μετά την απόρριψη του εκδότη φυσικά. Σκεφτείτε: εσύ έχεις περάσει μήνες και χρόνια με την αποκλειστική συντροφιά των ηρώων σου, τους έχεις πλάσει, τους έχεις δώσει ζωή (από τη ζωή σου γιατί έχεις αποκλειστεί όλο αυτό το διάστημα, έχεις μονάσει), είναι πραγματικοί για σένα. Και ξαφνικά πουλάς τα δικαιώματα σ’ έναν παραγωγό – είναι πολλά τα λεφτά και η διαφήμιση για το βιβλίο, τι να κάνεις; Τότε αρχίζουν να παρελαύνουν μπροστά σου οι ηθοποιοί που θα τους ενσαρκώσουν – άλλοι άνθρωποι, άλλα σώματα, άλλα μάτια, ξένοι. Αυτό και μόνο θα έφτανε για να αποσυντονιστείς. Μετά έρχεται το σενάριο, οι εξηγήσεις του σκηνοθέτη («άλλο προϊόν το βιβλίο, άλλο η σειρά, άλλο η ταινία, αγάπη μου» σου λέει και στην πραγματικότητα θέλει να εξαφανιστείς από μπροστά του και να μην τον απασχολείς. Εσύ ψελλίζεις: «Μα προϊόν είναι το βιβλίο;». Αυτός απαντάει: «Ξέρεις τι εννοώ». Εσύ δεν ξέρεις, αλλά έχεις υπογράψει τα συμβόλαια, έχεις πάρει και τα λεφτά, οπότε απλώς αποχωρείς για να μην ενοχλείς το νέο προϊόν).

Εγώ ομολογώ στάθηκα τυχερή. Το πρώτο μου μυθιστόρημα έγινε σειρά αμέσως (σ.σ.: «Οι γυναίκες της ζωής της», στην ΕΤ1, το 2001) και με έριξε στα βαθιά νερά. Ενα θα πω: μολονότι ο σεναριογράφος ήταν φίλος μου αγαπημένος, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, που βρήκε πολύ έξυπνες λύσεις για να μεταφέρει αυτούσια την παράδοξη δομή του μυθιστορήματός μου στη μικρή οθόνη, μολονότι η Θέμις Μπαζάκα λάτρεψε και ταυτίστηκε με την ηρωίδα μου (ήταν η Αννα περισσότερο από την Αννα του μυαλού μου τελικά), εγώ, παρ’ όλα αυτά, δεν άντεχα να βλέπω τη σειρά. Για να με τιμωρήσει το σύμπαν για τη δυσανεξία μου έβαλε τους θεατές να την αγαπήσουν πολύ και ως εκ τούτου η ΕΡΤ και το ΡΙΚ Κύπρου την πρόβαλαν ίσα με 20-30 φορές όλα αυτά τα χρόνια. Κάθε φορά έβραζα. Εμπαινα στον πειρασμό να δω πάνω από ένα επεισόδιο. Τελικά όμως δεν το έκανα. Οταν γίνω 112 ετών, όμως, θα το δω ολόκληρο μονοκοπανιά δίπλα στο τζάκι και μετά μάλλον θα πεθάνω.

Ελένη Ράντου ηθοποιός

«Μάθαμε τα μυθιστορήματα πριν τα διαβάσουμε»

Νομίζω πως τα σύγχρονα διλήμματα δεν απαντούν πια στο «τι» αλλά στο «πώς». Πώς μεταφέρεις ένα είδος που διαμορφώνει και απαιτεί τη φαντασία του αναγνώστη, στο μονοσήμαντο σύμπαν της εικόνας; Στους τηλεοπτικούς ρυθμούς και τις ταχύτητές της; Ο αναγνώστης σε σχέση με τον θεατή σίγουρα χρησιμοποιεί περισσότερα κέντρα του εγκεφάλου, ίσως και διαφορετικά ημισφαίρια – δεν είμαι νευρολόγος – αλλά σίγουρα εξασκεί περισσότερο τη φαντασία του, γιατί έχει λιγότερα στοιχεία και τις εικόνες πρέπει να τις δημιουργήσει μόνος του. Να γίνει ο σκηνοθέτης, ο σκηνογράφος και ίσως και οι χαρακτήρες του αναγνώσματος. Αλλά ζούμε στον αιώνα της εικόνας, στον αιώνα που η φαντασία μας εξαντλείται στην επιβίωσή μας και όχι στην ανάγνωση μυθιστορημάτων. Οπότε τι  γίνεται. Οταν δεν πάει ο Μωάμεθ στο βουνό πάει το βουνό στο Μωάμεθ. Με τι αποτελέσματα;  Εδώ έρχεται το πώς;

Θυμάμαι να βλέπω το «1984» του Οργουελ στον κινηματογράφο και να απογοητεύομαι, γιατί η δική μου η φαντασία είχε πλάσει πολύ πιο τρισδιάστατα αυτό το βιβλίο, αλλά θυμάμαι επίσης να βλέπω και το «Νησί» της Χίσλοπ και να νιώθω τον απόλυτο σεβασμό σ’ αυτό που είχα διαβάσει γιατί το πώς του κ. Παπαδουλάκη είχε την ευαισθησία και τη λεπτομέρεια του μυθιστορήματος.

Παρ’ όλα αυτά η τωρινή τηλεόραση δεν αγαπάει πια τα  μυθιστορήματα; Χρειάζονται πολλά λεφτά; Πολλοί πόροι; Είμαστε μια μικρή αγορά και δεν το αντέχουμε; Οχι νομίζω. Χρειάζεται μεράκι και έμπνευση. Πολλή δουλειά. Χρειάζεται μελέτη, χρειάζεται χρόνος, χρειάζεται υπέρβαση. Μπορεί να το κάνει αυτό εύκολα ο μέσος όρος τηλεόρασης; Οχι. Πρέπει να είσαι πάνω από τον μέσο όρο για να το επιχειρήσεις. Οπότε ο μέσος όρος το αποφεύγει. Τα τελευταία χρόνια έτσι κι αλλιώς κανείς δεν ενδιαφερόταν να δημιουργήσει αυτό που λέμε ταινιοθήκη, με προγράμματα που θα αντέχουν στον χρόνο. Το ζητούμενο ήταν πάμε να βγάλουμε τη σεζόν, μη σου πω πάμε να κερδίσουμε τη μέρα. Μακάρι η τηλεόραση τώρα που υπάρχει και το οικονομικό δέλεαρ του 40% απαλλαγής στη μυθοπλασία να σκύψει πάνω σε κείμενα σπουδαίων συγγραφέων και να ανοίξει δίαυλο ανάμεσα στο πλατύ κοινό και τη  μεγάλη δραματουργία με έναν τρόπο που την υπηρετήσει χωρίς να την ευτελίσει.

Η δική μου γενιά έμαθε το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», τους «Πανθέους», τη «Λωξάνδρα», τον «Γιούγκερμαν» μέσα από τις σειρές της ΕΡΤ, τον «Κίτρινο φάκελο» αργότερα, τα «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» πριν προλάβει να διαβάσει το βιβλίο.  Φτιάξαμε κοινούς κώδικες και μνήμες μέσα απ’ αυτά τα μυθιστορήματα. Η τηλεόραση δεν χρειάζεται, όπως και κανένα άλλο είδος, να είναι διδακτική – όπως κάνει κατά κόρον τελευταία – αλλά  δυνητικά μπορεί να εκπαιδεύει την αισθητική μας, και να ανεβάζει τα κατώτερα ένστικτά μας. Προς το παρόν κάνει το ακριβώς αντίθετο.

Αλλά αν μπόρεσε να χωρέσει η ποίηση στο τραγούδι γιατί δεν μπορεί να χωρέσει το μυθιστόρημα στην τηλεόραση. Φωτισμένοι άνθρωποι χρειάζονται. Φωτεινές εξαιρέσεις.

Γιάννης Διαμαντόπουλος
σκηνοθέτης

«Ανακαλύπτοντας την ιστορία απ’ την αρχή»

Το να διασκευάσεις ένα μυθιστόρημα σε σενάριο και στη συνέχεια σε τηλεοπτική σειρά είναι μια ιδιαίτερη πρόκληση. Ομορφη πρόκληση με θετικά και δυσκολίες. Θετικά γιατί έχεις την ιστορία έτοιμη, δεν θα χρειαστεί να τη γεννήσεις απ’ το μηδέν. Εχεις τους ήρωες σκιαγραφημένους κι ο καθένας κουβαλά την πορεία του. Εχεις εικόνες κι έτοιμες συγκρούσεις. Μα το σενάριο πρέπει να είναι κάτι καινούργιο, κι ας ξεκινά από κάτι προϋπάρχον. Η γραφή του πάντα είναι μια αναδημιουργία. Η οποία κρατά τους ήρωες ή και προσθέτει νέους. Κρατά την ιστορία διαμορφώνοντάς την κατά τους κανόνες της σεναριακής γραφής. Και οι κανόνες αυτοί είναι πολύ αυστηροί ώστε να κερδηθεί ο θεατής και να θέλει να παρακολουθήσει την τηλεοπτική αφήγηση. Να θέλει ν’ ακολουθήσει τους ήρωες και την ιστορία τους και να περιμένει το επόμενο επεισόδιο.

Στο στάδιο αυτό της αναδημιουργίας υπάρχει περίπτωση, αν ο συγγραφέας είναι εν ζωή, να εγείρει αντιρρήσεις για τις αλλαγές που θα γίνουν. Να ζητήσει να γράψει ο ίδιος το σενάριο χωρίς να έχει γνώση σεναριακής γραφής. Και να είναι επίσης κάθετα αντίθετος με το τελικό αποτέλεσμα του τηλεοπτικού έργου. Οπότε ο σκηνοθέτης πρέπει να τον βοηθήσει να κατανοήσει τη διαφορά ανάμεσα στο βιβλίο και το σενάριο. Διότι το σενάριο, πέρα από ένα εργαλείο δουλειάς για τον σκηνοθέτη, νοείται και σαν ένα αυτόνομο συγγραφικό είδος με τις δικές του ανάγκες και ελευθερίες στη γραφή του, πέρα από το βιβλίο από το οποίο προήλθε. Εγώ ευτυχώς με τους εν ζωή συγγραφείς που συνεργάστηκα, Βασίλη Βασιλικό, Φίλιππο Δρακονταειδή, Τάσο Αθανασιάδη, Αλκιόνη Παπαδάκη, Δημήτρη Ποταμιάνο, Τόλη Καζαντζή και Λευτέρη Καπώνη, δεν είχα κανένα πρόβλημα. Αντίθετα, είχα τη θετική τους άποψη και τους ευχαριστώ πολύ γι’ αυτό.

Συνεχίζοντας, εφόσον γραφτεί το σενάριο, ο σκηνοθέτης έχει ν’ αντιμετωπίσει ακόμη μία μεγαλύτερη πρόκληση. Να αντιμετωπίσει αυτούς τους χιλιάδες σκηνοθέτες που έχουν  σκηνοθετήσει το βιβλίο πριν από αυτόν. Κι αυτοί δεν είναι άλλοι από τους αναγνώστες. Που ο καθένας τους έχει δημιουργήσει τις δικές του κινούμενες εικόνες διαβάζοντάς το. Αυτοί δεν πρέπει να απογοητευθούν. Πρέπει να δημιουργηθεί μια οπτική αφήγηση που να τους εκφράζει. Που να λένε «να, έτσι το φαντάστηκα κι εγώ».

Μία ακόμη πρόκληση είναι να κρατηθεί το ενδιαφέρον όσων θεατών έχουν διαβάσει το βιβλίο. Διότι αυτοί έχουν το πλεονέκτημα, μα και το μειονέκτημα, να γνωρίζουν τη συνέχεια και την εξέλιξη της ιστορίας. Για να παρακολουθήσουν λοιπόν το τηλεοπτικό προϊόν πρέπει να τους ξαφνιάσει και να το ανακαλύψουν ξανά. Να τους δώσει τον λόγο να το δουν σαν να είναι η πρώτη φορά. Αρα πρέπει να δημιουργηθούν αυτές οι συνθήκες στη σεναριακή διασκευή και στη σκηνοθεσία ώστε όλοι οι θεατές, είτε γνωρίζουν το βιβλίο είτε όχι, να ξεκινήσουν απ’ την ίδια αφετηρία. Κι αυτό συμβαίνει μόνο αν πρώτα ο σεναριογράφος, ο σκηνοθέτης μα και όλοι οι συντελεστές της τηλεοπτικής διασκευής ανακαλύψουν την ιστορία απ’ την αρχή.

Κλείνοντας, θα ήθελα να τονίσω πάλι πως βιβλίο και σενάριο είναι μεν σχετικά μεταξύ τους, αλλά ταυτόχρονα είναι και δύο διαφορετικά πράγματα.