«Οπου υπάρχει ζωή, υπάρχει ελπίδα»

«Εκείνη τη νύχτα, θηριωδίες διαπράχθηκαν από πολιτισμένους Γερμανούς σε ολόκληρη τη Λειψία, σε ολόκληρη τη χώρα. Σχεδόν κάθε εβραϊκή κατοικία και επιχείρηση στην πόλη μου είχε υποστεί βανδαλισμό, είχε καεί ή είχε καταστραφεί με κάποιον άλλον τρόπο, το ίδιο και οι συναγωγές μας. Οπως και ο λαός μας». Είναι η περιγραφή για τη «Νύχτα των Κρυστάλλων» από τον Εντι Τζέικου, μάρτυρα του Ολοκαυτώματος, ο οποίος έφυγε προχθές από τη ζωή, σε ηλικία 101 ετών, στην Αυστραλία όπου ζούσε από το 1950. Αφήνει πίσω του τη γυναίκα του Φλόρε, τα παιδιά τους Μάικλ και Αντρέ, τέσσερα εγγόνια και πέντε δισέγγονα. Αφήνει, όμως, και την κατάθεση ζωής με το βιβλίο «Ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος στη γη», το οποίο από ένα γύρισμα της συγκυρίας κυκλοφόρησε στα ελληνικά στις 7 Οκτωβρίου (εκδ. Ψυχογιός, μτφ. Σοφία Τρουλινού), από εκεί και τα αποσπάσματα. «Δεν ήταν όμως μόνο οι στρατιώτες των ναζί και οι φασίστες που στράφηκαν εναντίον μας. Ακόμη και οι απλοί πολίτες, φίλοι μας και γείτονες από τότε που γεννήθηκα, έλαβαν μέρος στις βιαιοπραγίες και στις λεηλασίες. Κι όταν ο όχλος είχε πια τελειώσει με την καταστροφή της περιουσίας μας, άρχισε να μαζεύει τους εβραίους πολίτες – ανάμεσά τους και μικρά παιδιά – και να τους ρίχνει στο ποτάμι όπου συνήθως έκανα πατινάζ όταν ήμουν μικρός. Ο πάγος ήταν λεπτός και το νερό παγωμένο. Αντρες και γυναίκες μαζί με τους οποίους είχα μεγαλώσει στέκονταν στις όχθες του ποταμού φτύνοντας και χλευάζοντάς μας, όσο άλλοι άνθρωποι πάλευαν να μείνουν ζωντανοί. “Πυροβολήστε τους!” φώναζαν. “Πυροβολήστε τα εβραϊκά κοπρόσκυλα!”. Τι είχε συμβεί στους γερμανούς φίλους μου κι είχαν γίνει ξαφνικά δολοφόνοι; Πώς είναι δυνατόν να μετατρέπει κανείς τους φίλους σε εχθρούς, να καλλιεργεί τέτοιο μίσος; Πού ήταν εκείνη η Γερμανία για την οποία ήμουν τόσο υπερήφανος, η χώρα στην οποία γεννήθηκα, η χώρα των προγόνων μου;».

Η εξιστόρηση των παθών του είναι η εξιστόρηση ενός αυτόπτη μάρτυρα του ευρωπαϊκού 20ού αιώνα: πέντε μήνες στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπούχενβαλντ, πέρασμα και σύλληψη στο Βέλγιο, μεταφορά στη Γαλλία, απέλαση στο Αουσβιτς. Στο βιβλίο, αλλά και στην περίφημη ομιλία του στο TED Talk του Σίδνεϊ το 2019 μπροστά σε περίπου 6.000 ανθρώπους, περιγράφει τις συνθήκες όπου άνθρωποι καταστρέφουν την έννοια της ανθρωπιάς: «Ποτέ δεν ήξερες όταν σηκωνόσουν το πρωί, αν θα επέστρεφες στο κρεβάτι σου το βράδυ – όχι πως είχαμε κρεβάτια. Κοιμόμασταν σε κάτι πρόχειρες κουκέτες, φτιαγμένες από σκληρές σανίδες που είχαν λιγότερο από δυόμισι μέτρα μήκος. Οι νύχτες ήταν παγωμένες και δεν είχαμε τίποτα να μας ζεστάνει, ούτε στρώματα ούτε κουβέρτες, η μοναδική ζεστασιά προερχόταν από τους άλλους ανθρώπους. Κοιμόμασταν στη σειρά, κολλημένοι σαν σαρδέλες στο κουτί, καθώς αυτός ήταν ο μοναδικός τρόπος να παραμείνουμε ζωντανοί. Εκανε κρύο, οχτώ βαθμούς υπό το μηδέν, και ήμασταν αναγκασμένοι να κοιμόμαστε γυμνοί, γιατί αν ήσουν γυμνός, δεν μπορούσες να αποδράσεις. Αν κάποιος πήγαινε στην τουαλέτα το βράδυ, θα έπρεπε όταν επέστρεφε να σκουντήσει το πρώτο και το δέκατο άτομο στη σειρά, έτσι ώστε να μετακινηθούν στο κέντρο του ανθρώπινου σωρού, διαφορετικά αυτοί οι ακριανοί θα πάγωναν μέχρι θανάτου. Κάθε νύχτα, δέκα με είκοσι άνθρωποι πέθαιναν επειδή είχαν μείνει πολλή ώρα στην άκρη. Κάθε νύχτα. Κοιμόσουν στην αγκαλιά του διπλανού σου απλώς και μόνο για να καταφέρεις να επιβιώσεις – και το πρωί τον έβρισκες παγωμένο και άκαμπτο, με τα νεκρά του μάτια να σε κοιτάζουν ολάνοιχτα. Οσοι επιβίωναν τη νύχτα, ξυπνούσαν μ’ ένα παγωμένο ντους, μια κούπα καφέ και μια-δυο μπουκιές ψωμί, πριν βγουν στον δρόμο για τη δουλειά, σ’ ένα από τα γερμανικά εργοστάσια που βασίζονταν στην καταναγκαστική εργασία των φυλακισμένων. Πολλές από τις πιο σημαντικές εταιρείες της Γερμανίας, μερικές από τις οποίες δραστηριοποιούνται ακόμη και σήμερα, μας χρησιμοποιούσαν για να αυξήσουν τα κέρδη τους».

ΜΕΤΑ ΤΟ ΑΟΥΣΒΙΤΣ. Μετά την απελευθέρωση του στρατοπέδου το 1945 ο Τζέικου θα επιβιώσει από τις λεγόμενες «πορείες θανάτου» των ναζί, τη χολέρα και τον τυφοειδή πυρετό. Θα παντρευτεί τη Φλόρε στο Βέλγιο και θα μετακομίσουν στην Αυστραλία. Το βιβλίο του κλείνει με το μήνυμα που πάντοτε ήθελε να στείλει ως ένας καταδικασμένος σε θάνατο που απέδρασε: «Υποσχέθηκα στον Θεό ότι αν ζούσα, θα γινόμουν ένας εντελώς άλλος άνθρωπος. Υποσχέθηκα ότι θα εγκατέλειπα τα γερμανικά εδάφη και δεν θα ξαναπατούσα ποτέ το πόδι μου σε αυτή τη χώρα που μου είχε προσφέρει τα πάντα και μου είχε στερήσει τα πάντα. Υποσχέθηκα ότι θα αφιέρωνα την υπόλοιπη ζωή μου στο να διορθώσω τα δεινά που είχαν προκαλέσει οι ναζί στον κόσμο και ότι θα ζούσα την κάθε μέρα στο έπακρο.

Πιστεύω πως αν έχεις ακμαίο ηθικό, αν μπορείς να κρατηθείς από την ελπίδα, τότε και το σώμα σου μπορεί να καταφέρει απίστευτα πράγματα. Το αύριο θα έρθει. Οταν είσαι νεκρός, είσαι νεκρός, αλλά όπου υπάρχει ζωή, υπάρχει ελπίδα. Γιατί να μη δώσεις μια ευκαιρία στην ελπίδα; Δεν σου κοστίζει απολύτως τίποτα!».