Αναζητώντας τον επόμενο αυθεντικό Καραβάτζιο

Ηταν τέλη Μαρτίου όταν η ειδικός στο έργο του Καραβάτζιο, Μαρία Κριστίνα Τερζάγκι, έλαβε στο κινητό της τη φωτογραφία ενός πίνακα από τον έμπορο έργων τέχνης Φαμπρίτσιο Μορέτι. Στον καμβά απεικονιζόταν ο Πόντιος Πιλάτος να παρουσιάζει στο πλήθος τον Χριστό με ακάνθινο στεφάνι, στον γνωστό εικονογραφικό τύπο Ecce Homo (Ιδέ ο Ανθρωπος). Το έργο ήταν άγνωστο στην αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Ρόμα Τρε, αλλά η σύνθεση και η αντίθεση φωτός και σκιάς ιδιαιτέρως οικείες: την παρέπεμπαν σαφώς στα έργα του κορυφαίου δημιουργού του μπαρόκ, στη ζωγραφική του οποίου έχει εντρυφήσει για περισσότερο από 17 χρόνια.

Ο πίνακας επρόκειτο να πωληθεί σε δημοπρασία στις 8 Απριλίου από οίκο δημοπρασιών της Μαδρίτης με τιμή εκκίνησης τα 1.500 ευρώ. Η Τερζάγκι ζήτησε από τους δημοπράτες εικόνες υψηλής ανάλυσης και εν συνεχεία ξεκίνησε την έρευνά της. Ακολούθησαν γνωματεύσεις 12 κορυφαίων εμπειρογνωμόνων στο έργο του Καραβάτζιο από όλο τον κόσμο. Η συντριπτική πλειονότητα συγκλίνει υπέρ της αυθεντικότητας του έργου, άποψη που διατυπώνεται σε σχετική έκθεση, η οποία αναμένεται να δημοσιοποιηθεί στις αρχές του 2022. Αν κάτι τέτοιο ισχύει, η αξία του θα εκτοξευθεί σε τιμή άνω των 100 εκατ. δολαρίων και θα γίνει ένα από τα ακριβότερα του κόσμου.

Την παραμονή της δημοπρασίας η Τερζάγκι προσγειώθηκε στη Μαδρίτη, κι ενώ στο ενδιάμεσο την είχαν προσεγγίσει επιμελητές μουσείων και έμποροι τέχνης. Το προσωπικό του οίκου δημοπρασιών είχε αποσύρει τον πίνακα σε ιδιωτικό χώρο και έτσι η ειδικός κατάφερε να τον εξετάσει χωρίς περισπασμούς. Λίγες ώρες αργότερα, σε έκτακτη μεταμεσονύκτια σύσκεψη του υπουργείου Πολιτισμού, ο πίνακας χαρακτηρίστηκε ως «πολιτιστικό αγαθό» ώστε να είναι αδύνατη η πώλησή του εκτός ισπανικών συνόρων χωρίς κρατική άδεια.

Την ημέρα της δημοπρασίας ο Φαμπρίτσιο Μορέτι μαζί με έναν ακόμη έμπορο τέχνης υπέβαλαν προσφορά ύψους 10 εκατ. ευρώ στον ισπανικό οίκο, ενώ ένας ακόμη ιταλός έμπορος, ο Αντρεα Κιαρόνι, που είχε πληροφορηθεί για την ύπαρξη του πίνακα, εκδήλωσε ενδιαφέρον. «Βλέποντας έναν τόσο σημαντικό πίνακα να εμφανίζεται σε πολύ χαμηλή τιμή, ήταν ένα γεγονός που φυσικά ενθουσίασε τους πάντες», λέει ο Κιαρόνι.

ΟΙ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ. Μέχρι να χτυπήσει ο συναγερμός ότι το προς πώληση έργο ενδεχομένως να αποτελεί χαμένο έργο του Καραβάτζιο, θεωρούνταν πως ήταν προϊόν του εργαστηρίου του ισπανού καλλιτέχνη Χοσέ ντε Ριμπέρα, ο οποίος πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ιταλία και υιοθέτησε ένα στυλ παρεμφερές με εκείνο του Καραβάτζιο. Ιδιοκτήτες του έργου είναι οι αδελφοί Αντόνιο, Ντιέγκο και Μερσέδες Πέρεζ ντε Κάστρο. Ο πίνακας κρεμόταν στο οικογενειακό τους σπίτι για δεκαετίες και ήταν ένας από τους πολλούς που προσπάθησαν να διαθέσουν στην αγορά μέσω δημοπρασίας. Πρόγονος των ιδιοκτητών ήταν ο Εβαρίστο Πέρεζ ντε Κάστρο, πρώην πρωθυπουργός της Ισπανίας, ο οποίος και ανέφερε το έργο στη διαθήκη του πριν από 200 χρόνια.

Στο επόμενο διάστημα ο πίνακας θα πρέπει να καθαριστεί αφαιρώντας προσεκτικά στρώματα από οξειδωμένο χρώμα, με τους επιστήμονες να χρησιμοποιούν υπέρυθρες και ακτίνες Χ για να εξεταστούν τα υποκείμενα στρώματά του, καθώς εκτιμάται ότι δεν αρκεί η μακροσκοπική εξέταση για την απόδοση του πίνακα στον Καραβάτζιο και ότι είναι απαραίτητες οι εργαστηριακές αναλύσεις.

Αν τελικά αποδειχθεί πως ο εν λόγω πίνακας είναι δημιουργία του Καραβάτζιο, θα είναι το δεύτερο «χαμένο» έργο του που αποκαλύπτεται μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία. Το 2014 ένας άλλος πίνακας υπό τον τίτλο «Ιουδήθ και Ολοφέρνης» εντοπίστηκε κάτω από ένα στρώμα σε μια σοφίτα, στη Γαλλία, ξεσηκώνοντας θύελλα στον επιστημονικό χώρο σχετικά με το κατά πόσο είναι αυθεντικός. Πωλήθηκε για ένα άγνωστο ποσό το 2019 σε έναν ανώνυμο αγοραστή δύο μόλις ημέρες πριν από προγραμματισμένη δημοπρασία, στην οποία ο πίνακας είχε κοστολογηθεί στα 170 εκατ. δολάρια.