NON PAPER

Η 12η Οκτωβρίου της Αθήνας

Σαν σήμερα, πριν από 77 χρόνια, η πόλη αυτή που αγαπάμε – αλλά αγαπάμε και να μισούμε – έζησε την πιο μεγάλη, την πιο χαρούμενη, την πιο πανηγυρική ημέρα της. Την απελευθέρωσή της ύστερα από 1.264 μέρες γερμανικής κατοχής. Υστερα από τρεισήμισι χρόνια ζόφου, σκλαβιάς, φόβου, θανάτου, πείνας εξαθλίωσης. (Τι κι αν ανάγονται στους παιδικούς εφιάλτες μου, ως παιδί «παιδιών της κατοχής» μεγάλωσα με ιστορίες από εκείνη την περίοδο και τις αναφορές στους νεκρούς που μάζευαν από τους δρόμους με το «καροτσάκι του δήμου» – χωρίς να μάθω ποτέ τι ακριβώς ήταν το «καροτσάκι του δήμου» – τις κουβαλάω ακόμη).

Μια ηλιόλουστη Πέμπτη ήταν εκείνη η ημέρα, με έναν καταγάλανο αθηναϊκό ουρανό όπως έγραφε στο ημερολόγιό της η Ιωάννα Τσάτσου (Φύλλα Κατοχής, Εστία, 1966). «Μαζί με τα παιδιά μου παρακολουθούμε με κατάνυξη θρησκευτική ένα σημείο απέναντι στην Ακρόπολη. Αυτός είναι ο κόσμος όλος. Και βλέπομε τη γερμανική σημαία σιγά-σιγά να υποστέλλεται, να εξαφανίζεται, σαν να την κατάπιε ο Ιερός Βράχος. Και ν’ αρχίζη ν’ ανεβαίνη στον ιστό το αγαπημένο χρώμα του ουρανού μας».

Και ο Γιώργος Θεοτοκάς γράφει για τη «μεγάλη μέρα της Αθήνας» (Τετράδια Ημερολογίου, Εστία): «Ηταν ένα κάρο φορτωμένο νέους και νέες που ξεφωνίζανε. Στο άλογο που τραβούσε το κάρο καθότανε καβάλα μια γυναίκα μελαχρινή σα γύφτισσα που είχε στο κεφάλι και στους ώμους ένα σάλι επαναστατικά κατακόκκινο. Φορούσε κίτρινο φουστάνι κι είχε διάφορα χαϊμαλιά στο στήθος, κρατούσε μια ελληνική σημαιούλα και ξεφώνιζε τραγουδώντας: “Απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη…”. Μια παρέα μάγκες γυρίζανε με ένα χαρτονένιο Χίτλερ κρεμασμένο σε ένα κοντάρι και φωνάζανε ρυθμικά “Εμπατίρησε” (καινούργια λέξη argot). Πολλά τραμ και καμιόνια ανεβοκατέβαιναν τους κεντρικούς δρόμους φορτωμένα παιδιά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ που φωνάζανε συνθήματα των οργανώσεών τους. Είδα και μια παρέλαση πιτσιρίκων με ξύλινα τουφέκια, του “παιδικού μετώπου” του ΕΑΜ».

Σκέφτομαι σήμερα πόσο συναρπαστικό θα ήταν, εκείνες τις ώρες, να είσαι δημοσιογράφος. Να προσπαθείς να ισορροπήσεις ανάμεσα στο επαγγελματικό καθήκον να περιγράψεις την ατμόσφαιρα και στην ανθρώπινη ανάγκη να συμμετέχεις σε αυτήν. Οπως ο Κώστας Παράσχος που γράφει στην «Απελευθέρωση» (εκδ. Ερμής): «Μπήκα άθελά μου στον ρυθμό που επικρατούσε γύρω μου. Τι κάναμε δηλαδή; Μα απλό πράγμα: χαιρόμαστε και δεν ξέραμε πώς να εκφράσουμε τον ενθουσιασμό μας […] Τώρα μας ενδιέφερε να ζήσουμε τη μεγάλη μέρα».

Και ο Φιλοποίμην Φίνος, παρόλο που οι Γερμανοί, μία μόλις ημέρα πριν φύγουν από την Αθήνα, είχαν κρεμάσει στην Καισαριανή τον πατέρα του, παίρνει στον ώμο την κάμερά του (ένα πολύ βαρύ μηχάνημα εκείνη την εποχή) και βγαίνει στους δρόμους για να καταγράψει τις μοναδικές στιγμές. Από τον γερμανό στρατιώτη που, ολομόναχος, ανέβηκε στην Ακρόπολη για να υποστείλει τη σβάστικα έως τον γαϊδαράκο με την ταμπέλα «Χίτλερ» που εμφανίστηκε στους δρόμους της πρωτεύουσας.

Ανατροπές

Τι μου κάνει εντύπωση βλέποντας φωτογραφίες και στιγμιότυπα από εκείνη την κορυφαία μέρα; Πρώτα απ’ όλα τα ρούχα των Αθηναίων. Υστερα από μια μεγάλη περίοδο απόλυτης ανέχειας και εξωφρενικού πληθωρισμού, είναι ευπρεπισμένοι στο ντύσιμό τους. Ακόμη και οι πολύ νέοι άνδρες φορούν σακάκι και γραβάτα. Και τα κορίτσια, με τα μεσάτα φορέματα και τα καλοχτενισμένα μαλλιά τους μοιάζουν σαν να έχουν ετοιμαστεί για να υποδεχθούν έναν πολύτιμο αγαπημένο. Και ύστερα συνειδητοποιώ τις ιδιοτροπίες και τις ανατροπές της Ιστορίας. Αυτά τα χαρούμενα πρόσωπα που κοιτάνε χαμογελώντας το μέλλον, που ζητωκραυγάζουν και παρελαύνουν στους αθηναϊκούς δρόμους κάτω από ελληνικές, βρετανικές, αμερικάνικες σημαίες και παντιέρες με το σφυροδρέπανο, σε λιγότερο από δύο μήνες θα αλλοιωθούν από τον πόνο, το μίσος, την αγριότητα, τον θάνατο. Και η Αθήνα που στις 12 Οκτωβρίου ζει τη μεγάλη της στιγμή, θα αρχίσει να μετρά πάλι πληγές και να στραγγίζει αίμα.