Μετά το πρώτο κουδούνι

Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες, εδώ και πολλά χρόνια, η μνήμη μου καρφώνεται σε επεισόδια του βίου της μαθητικής μου ζωής και βέβαια κεντρικό πρόσωπο των αναμνήσεων είναι πάντα ένας δάσκαλος. Και μάλιστα ένας δάσκαλος που άφησε τα χνάρια του αδρά και παρήγορα πάνω στη ζωή μας σε μιαν εποχή των πρώτων χρόνων της σχολικής μας ζωής δύσκολα, δυστυχή, τυραννικά. Κατοχή, Εμφύλιος. Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες έρχονται στη μνήμη οι αγαθές παρουσίες δασκάλων που μας σημάδεψαν, εμένα βέβαια προσωπικά πιο έντονα, αφού έχω ακόμη στη μνήμη μου παρατηρήσεις, διορθώσεις, επαίνους, ψόγους που με καθόρισαν μιαν ολόκληρη ζωή.

Θα μείνω σε δύο περιπτώσεις που νομίζω πως με σφράγισαν καθοριστικά και γνωρίζω πολλούς συμμαθητές μου που έχουν να αφηγηθούν ανάλογες επιρροές στις δικές τους βιογραφίες. Ετσι, μέσα σε δύσκολες πολιτικά εποχές για τον τόπο, μέσα στον Εμφύλιο, φοιτούσα σε ένα ιδιωτικό σχολείο της γενέθλιας πόλης μου. Ο ιδιοκτήτης ήταν δάσκαλος ιδιοφυής, φίλος του πατέρα μου. Ο πατέρας μου εξόριστος στην Ικαρία, το σχολείο το δημοτικό είχε μετατραπεί σε φυλακή και τα μαθήματα γίνονταν στο οστεοφυλάκιο του νεκροταφείου της πόλης. Αρνήθηκα να πηγαίνω και η μητέρα μου κατέφυγε στον ιδιοκτήτη του ιδιωτικού σχολείου Παπαρούπα, φίλο, όπως είπα, του πατέρα μου να του ζητήσει συνδρομή στο πρόβλημα. Εκείνος ο έξοχος δάσκαλος με ενέγραψε στο ιδιωτικό του σχολείο δωρεάν. Η τιμή που μου έγινε με συντάραξε, παιδάκι δέκα χρονών, και αποφάσισα μέσα μου, παίρνοντας και κρυφό όρκο, να γίνω άριστος μαθητής, πράγμα το οποίο σήμαινε δωρεάν φοίτηση. Ηταν, εξάλλου, ένας έμμεσος τρόπος να αλιεύει η σχολή αρίστους και να ανταποκρίνεται στη λειτουργία του ιδιωτικού σχολείου δημοτικής εκπαίδευσης σε μια οικονομικά φτωχή εποχή και κοινωνία.

Ο εξαίσιος εκείνος δάσκαλος και οι άξιοι συνεργάτες του μας μύησαν στη γνώση με αγάπη και έξοχη παιδαγωγική μέθοδο. Τελειώνοντας την πέμπτη τάξη δημοτικού ο διευθυντής μας ανακοίνωσε πως από την αρχή της άλλης χρονιάς, της τελευταίας στο σχολείο, κάθε Σάββατο, που τότε γινόταν μάθημα, μετά τη λήξη του προγράμματος, όποιος μαθητής ήθελε το σχολείο θα ήταν ανοιχτό, η υπάλληλος της βιβλιοθήκης θα ήταν στη θέση της για να δανειστούμε ή να διαβάσουμε στο θρανίο μας λογοτεχνικά κείμενα και πάνω στην έδρα θα υπήρχαν κόλλες διαγωνισμού και μελανοδοχεία και πένες (ήταν η εποχή πριν τα στυλό) και στον πίνακα θα ήταν γραμμένα από τον δάσκαλο δέκα κάθε φορά θέματα και, όποιος ήθελε, θα καθόταν και θα έγραφε ό,τι επιθυμούσε, έκθεση, διήγημα, ποίημα, ημερολόγιο… Από τα σαράντα παιδιά που φοιτούσαμε τα τριάντα τσίμπησαν το δόλωμα και κυρίως αγκιστρώθηκαν στη γραφή κειμένων. Κάθε φορά η έδρα, χωρίς, σημειώνω, παρουσία δασκάλου, γέμιζε κείμενα. Ως το Πάσχα είχαν συγκεντρωθεί εκατοντάδες κείμενα. Και με το τέλος της χρονιάς, μετά την τελετή λήξης, μας περίμενε η μεγάλη έκπληξη. Μοιράστηκε στους γονείς μας ένας τόμος με κείμενά μας που είχε επιλέξει ο άξιος εκείνος δάσκαλος. Τίτλος του τόμου που είχε εκδοθεί από οίκο των Αθηνών: «Αγριολούλουδα». Ο τόμος αυτός, αγαπητοί αναγνώστες, δύο χρόνια μετά διενεμήθη δωρεάν στη δημόσια εκπαίδευση ως μάθημα επιλογής. Υπουργός Παιδείας ο Γεροκωστόπουλος. Αργότερα, δάσκαλος κι εγώ, είχα μαθητές που είχαν διδαχθεί στο δημοτικό κείμενά μου, αφού ο τόμος περιείχε οκτώ μου κείμενα. Και άλλων συμμαθητών περισσότερα. Μερικά από τα κείμενά μου εκείνα, που αναφέρονταν σε ιστορικά γεγονότα, τα είδα να δημοσιεύονται στον τοπικό Τύπο επ’ ευκαιρία εθνικών εορτών. Και των άλλων συμμαθητών μου, επίσης. Ελπίζω κι εύχομαι να βρίσκονται και τώρα στις σχολικές αίθουσες τέτοιοι δάσκαλοι και τυχεροί μαθητές, όχι για να εξελιχθούν σε συγγραφείς, αλλά να νιώσουν τη χαρά της δημόσιας αναγνώρισης και τη στάθμη της εκπαίδευσης που έλαβαν.

Εισήχθην στο Γυμνάσιο το 1949, δύσκολες μέρες, και έλαβα τον μεγαλύτερο βαθμό στην Περιφέρεια Φθιώτιδας. Τότε οι εισαγωγικές εξετάσεις στο Γυμνάσιο ήταν προφορικές σε όλα τα μαθήματα του δημοτικού και γραπτές στα Ελληνικά, τα Μαθηματικά και σε ένα μάθημα επιλογής του υποψηφίου. Ετσι μορφώθηκε η γενιά που αργότερα, ως επιστήμονες, δημιούργησαν την υψηλή στάθμη του 1960. Αλλά και στο Γυμνάσιο της επαρχιακής πόλης που φοίτησα βρέθηκα μπροστά σε καθηγητές με βαθύ το αίσθημα της ευθύνης και ως εκ τούτου πλήρεις δάσκαλοι, γνώσεων και ήθους.

Σε ηλικία δεκαέξι ετών, φοιτώντας σε κλασικό Λύκειο, διδαχθήκαμε Λατινικά, όχι κειμενάκια για την εκμάθηση της γραμματικής, αλλά «Αινειάδα» του Βιργίλιου και «Ωδές» του Οράτιου! Τότε ο έξοχος δάσκαλός μας στα Λατινικά Αθανάσιος Φλώρος (αργότερα καθηγητής στο Βαρβάκειο και συγγραφέας μιας έξοχης «Ιστορίας της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας», ανάλογης με του Κ. Θ. Δημαρά) κατόρθωσε με τον οίστρο του να με πείσει να μεταφράσω Λατίνους ποιητές. Ετσι, πριν βγάλω γένια, μετέφρασα «Ωδές» του Οράτιου και τις έστειλα στη σαββατιάτικη ΒΡΑΔΥΝΗ που είχε ένθετο για τη Λογοτεχνία που επιμελείτο ο δημοσιογράφος και θεατρικός κριτικός Μπάμπης Κλάρας. Και οι «Ωδές» μου δημοσιεύτηκαν.

Αγαπητοί αναγνώστες, δεν κάνω προβολή της καριέρας μου. Εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου στους δασκάλους μας σε μιαν εποχή που δεν υπήρχαν μέσα μαζικής κουλτούρας και η οικονομική κατάσταση των οικογενειών μας ήταν άθλια, μετά τον Εμφύλιο, σε μιαν επαρχία που είχε δεινοπαθήσει και διαιρεθεί.

Και οι δύο αυτές δημόσιες παρουσίες με έργα μου λειτούργησαν λυτρωτικά και συνάμα δεσμευτικά. Επρεπε να αποδείξω κι εγώ και οι πολλοί συμμαθητές μου που ανέδειξαν κάποιες λογοτεχνικές κλίσεις πως η θητεία μας στα γράμματα δεν ήταν συμπτωματική και ανεξέλικτη.

Αν γράφω σήμερα αυτές τις λεπτομέρειες της προσωπικής μου πορείας είναι για να σταθώ στον ρόλο που έπαιξαν οι δάσκαλοι στη συγκρότηση της γνωστικής μας περιουσίας, αλλά κυρίως του ήθους μας. Και όταν λέω ήθος εννοώ την παρουσία μιας συνεχούς ελεγκτικής μηχανής της συνείδησης που καταλογίζει, βραβεύει, απορρίπτει και προτρέπει κάθε φορά να διαβείς τον ανήφορο, να νικήσεις τα εμπόδια, να απορρίψεις τις ευκολίες, να σχεδιάσεις νέες πορείες και να εφεύρεις νέα κλειδιά. Θα φανεί ίσως παράδοξο, αλλά πιστέψτε με, δεν είναι. Και τώρα, ύστερα από μια πορεία στην παιδεία εξήντα πέντε χρόνων, πάντα αισθάνομαι την ανάγκη να ακούσει μέσα μου τη συγκατάθεση του Παπαρούπα, του Φλώρου και του φιλολόγου πατέρα μου που πάντα τελείωνε μια ανάγνωση κειμένου μου, λέγοντας: «Μπορείς καλύτερα!». Ο πατέρας μου έλεγε συχνά, για να μπεις μέσα σε τάξη να διδάξεις, πρέπει «να ξέρεις, να ξέρεις, να ξέρεις». Συμπλήρωνα συχνά στις συζητήσεις μας πως, όπως είναι λογικό, κάποτε μπορεί μέσα στην τάξη ένας μαθητής να ρωτήσει κάτι και να μην μπορείς να απαντήσεις, να έχεις την ευθύτητα να πεις: «Δεν ξέρω, θα ψάξω και θα σου πω!».

Δίδαξα στην ιδιωτική, τη φροντιστηριακή, τη δημόσια, την πανεπιστημιακή και τη σεμιναριακή εκπαίδευση εξήντα χρόνια και κάθε φορά που άνοιγα μια πόρτα αίθουσας να διδάξω είχα τρακ. Πάντα είχα τη φοβία πως εκείνη την ώρα θα υψώνονταν ένα χέρι και θα ρωτούσε κάτι που δεν θα μπορούσα να απαντήσω. Ωσπου τόλμησα να πω: «Δεν το ξέρω, θα ψάξω να το βρω». Και γνωρίζω πως οι μαθητές μου το εξετίμησαν και αργότερα το εφάρμοσαν στη δική τους εργασία. Μου το έχουν εξομολογηθεί. Γνώμη έχω για ό,τι μπορώ να ελέγξω. Δεν γνωρίζω τις μεθόδους και τις γνώσεις που χειρίζονται οι δημοδιδάσκαλοι. Γνωρίζω, όμως, ύστερα από τόσα χρόνια στην εκπαίδευση Γυμνασίων και Λυκείων πως υπάρχει (και ήμουν μάρτυρας ως συνάδελφος) η περίπτωση να διοριστεί στο Λύκειο ένας πτυχιούχος της Ψυχολογίας και να του ανατεθεί να διδάξει (αφού θεωρείται εκπαιδευτικός φιλόλογος) Λατινικά, Σεφέρη ή εποχή του Τρικούπη! Οι γνώσεις του είναι οι σχολικές! Πολύ καλός, λόγω πτυχίου, αρχαιολόγος διορίστηκε σε επαρχιακό γυμνάσιο και ανέλαβε να διδάξει δημοτικό τραγούδι και ποίημα του Εγγονόπουλου που υπάρχει στα εγχειρίδια! Και που δεν υπήρχε στα εγχειρίδια του Λυκείου, όταν φοιτούσε ο καθηγητής!! Παλιότερα υπήρχαν οι πολυδύναμοι φιλόλογοι, τώρα είναι απόφοιτοι αρχαιολόγοι, ιστορικοί, ψυχολόγοι, κοινωνιολόγοι και παιδαγωγοί και αντιμετωπίζονται ως πολυδύναμοι και, βέβαια, δεν μπορούν να αρνηθούν να διδάξουν.

Πτυχιούχος Ψυχολογίας μου έλεγε κάποτε με ειρωνεία: «Εχω διδάξει Αρχαία Ιστορία, Λατινικά, Σολωμό και Σεφέρη, αλλά δεν έτυχε (!) να διδάξω ποτέ Ψυχολογία!».

ΥΓ: Τα έχω και παλιότερα ξαναγράψει αυτά. Αλλά οι τότε δάσκαλοι έχουν συνταξιοδοτηθεί και οι άλλοι τώρα θα συγκεντρώνουν εικοσαετία υπηρεσίας.