Ο Σεφέρης ζει;

Μεθαύριο 20 Σεπτεμβρίου κλείνουν 50 χρόνια από τον θάνατο του Γιώργου Σεφέρη. Ο χρόνος συχνά μας αιφνιδιάζει με τις συγγένειες γεγονότων που συμπίπτουν. Ετσι, 15 μέρες μετά την αποδημία του Μίκη Θεοδωράκη που με τις μελωδίες που του γέννησαν οι στίχοι του ποιητή μας επιτρέπει να σκύψουμε πάνω από το τραπέζι των πνευματικών μας τροφών και να κοιταχτούμε αυστηρά και ανελέητα. Γιατί δεν είναι μόνο τα πολιτικά γεγονότα, οι νίκες και οι ήττες μας που οφείλουν να μας αναγκάζουν σε συνεχή αυτογνωσία. Είναι και τα πνευματικά και ηθικά γεγονότα που απαξιώνουν ή καταξιώνουν την ιστορική μας πορεία.

Η ιστορία του τόπου, κάθε τόπου, πάντα μετριέται με τον τρόπο που προσέλαβε, κατενόησε και αφομοίωσε τα έργα των μεγάλων πνευματικών του τέκνων. Ο Αισχύλος, ο Αριστοφάνης, ο Φειδίας, η Σαπφώ, ο Ρωμανός ο Μελωδός, τα δημοτικά τραγούδια στα χρόνια της μεγάλης σκλαβιάς, ο Βιτσέντζος Κορνάρος, ο Ελ Γκρέκο – Θεοτοκόπουλος, ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Ρήγας Βελεστινλής, ο Διονύσιος Σολωμός, ο Ανδρέας Κάλβος ως τον Κωστή Παλαμά, τον Αγγελο Σικελιανό, τον Παρθένη, τον Παπαρρηγόπουλο, τον Ιωνα Δραγούμη ως τον Κώστα Βάρναλη, τον Γιώργο Σεφέρη, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Νικηφόρο Βρεττάκο, τον Γιάννη Ρίτσο, τον Μανώλη Αναγνωστάκη, τον Νίκο Εγγονόπουλο είναι οι ιστορικοί του ήθους μας, οι δάσκαλοι του Γένους, συχνά οι δικαστές και οι τιμωροί των λαθών και των πνευματικών και ηθικών εγκλημάτων μας.

Τι άλλο έκανε, παρά να μας δικάσει μέσα στον χρόνο ο Σεφέρης, όταν έγραφε: «Οπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει». Ο τρομερός αυτός στίχος, μη μου πείτε πως έχει ιστορική, τάχα μου, αξία, μη μου πείτε πως άλλαξαν τα πράγματα και κάθε ώρα και μέρα δεν τον εκφωνούμε όλοι από μέσα μας. Με τους ποιητές, κυρίως, έχουμε, όσοι βέβαια τους διαβάζουμε, μια προσωπική σχέση. Τελείως διαφορετικά μας αιφνιδιάζει, μας ενθουσιάζει, μας πληγώνει, μας δικάζει και μας δικαιώνει ένα ποίημα, αν βέβαια διαβάζουμε ποιήματα.

Υπήρξα 60 χρόνια δάσκαλος και δίδαξα ποιητές και είδα παιδικά μυαλά να ανοίγουν και να ποτίζονται από τη μεγάλη ποίηση. Και είδα και, δυστυχώς, δασκάλους και μαθητές, όχι απλώς αδιάφορους και αναίσθητους απέναντι στο ποιητικό γεγονός, αλλά και εχθρικούς, αρνητικούς. Συνήθως έφερναν στην τάξη την οικογενειακή απέχθεια για κάθε τι που θεωρούσαν περιττό και, όχι λίγες φορές, και επικίνδυνο.

Το 1963 μόλις είχα αποστρατευθεί και, ψάχνοντας για δουλειά σε Γυμνάσιο, προσελήφθην τον Οκτώβριο σε ένα σχολείο στον Βύρωνα. Δύσκολες συνθήκες με υποδέχθηκαν. Οι δάσκαλοι, πριν μπουν στην τάξη, έπαιρναν μαζί τους ένα ραβδί μαζί με την κιμωλία. Μου εξήγησαν πως μόνο με το όπλο αυτό θα μπορούσα να διασωθώ στην τάξη που θύμιζε ζούγκλα. Χωρίς ράβδο μπήκα την πρώτη εβδομάδα στην τάξη και κατάλαβα πως οι μαθητές μου με παρακολουθούσαν να μετρήσουν τα γράδα μου. Ωσπου ένα πρωί, πηγαίνοντας στο σχολείο, είδα τις εφημερίδες στα περίπτερα με την είδηση της βράβευσης με Νομπέλ του Σεφέρη. Γύρισα σπίτι, πήρα τα ποιήματά του στη γνωστή έκδοση του ΙΚΑΡΟΥ και μπήκα στην τάξη. Αναφέρθηκα στη μεγάλη τιμή που γίνεται στη γλώσσα μας και άρχισα να διαβάζω ποιήματα. Η γενική, χωρίς εξαίρεση, αντίδραση της τάξης (παιδιά κυρίως μεσοαστικών οικογενειών) ήταν χάχανα, πλάκα και σφυρίγματα. Εκλεισα το βιβλίο, πήγα στο γραφείο και στον έκπληκτο γυμνασιάρχη υπέβαλα την παραίτησή μου. Μία εβδομάδα δάσκαλος, έμεινα άνεργος για καιρό, ώσπου βρήκα δουλειά στα φροντιστήρια και αργότερα σε άλλα σχολεία που συχνά ξεπέρασαν και τις προσδοκίες μου με μαθητές φανατικούς για γράμματα.

Στα πολλά χρόνια της εκπαιδευτικής μου πορείας βρέθηκα σε περιβάλλοντα φιλικά στην ποίηση και σε περιβάλλοντα πλειοψηφιών και μειοψηφιών μαθητών εχθρικών στο ποιητικό γεγονός. Και βέβαια ποτέ μου δεν καταδίκασα τους μαθητές μου που έδειχαν αδιαφορία και συχνά και απέχθεια για την ποίηση. Μεγάλωσα στην ελληνική επαρχία και γνώριζα πως, πέρα από μερικούς φωτισμένους δασκάλους, υπήρχαν και δάσκαλοι, όχι βέβαια αρνητές, αλλά υπακούοντες στην επιθυμία γονέων και κοινωνικών συνθηκών που θεωρούσαν την ποίηση περιττή και, όχι σπάνια, επικίνδυνη. Δεν ανέχονταν καν τον σολωμικό στίχο: «Αν μισιούνται ανάμεσά τους δεν τους πρέπει ελευθεριά» – από τον «Υμνο εις την Ελευθερία».

Βρέθηκα σε σχολικές αίθουσες, όπου δάσκαλοι δεν θεωρούσαν ποίηση ό,τι δεν έχει ομοιοκαταληξία. Ρώτησα κάποτε κάποιον «συνάδελφο» στο Κρανίδι που υπηρέτησα: «Ούτε Κάλβο δεν διδάσκετε, κύριε συνάδελφε;». «Σαφώς και όχι, δεν είναι ποιητής, αφού δεν έχει ομοιοκαταληξία». Ευτυχώς στην παρέα υπήρχαν και παλιότεροι και νεότεροι συνάδελφοι που γέλασαν ηχηρά.

Τέτοιες, πιθανόν, πληροφορίες είχαν πείσει και τον ίδιο τον Σεφέρη να θεωρεί πως ασκεί ένα λειτούργημα για λίγους. Εξάλλου με πίκρα σημειώνει στις «Ημέρες» (το ημερολόγιό του) πως, όταν γύρισε από τις σπουδές του στην Αθήνα, ενώ φεύγοντας είχε κυκλοφορήσει η πρώτη του ποιητική συλλογή, πήγε στα βιβλιοπωλεία να δει πώς πάει η κυκλοφορία του βιβλίου. Εκεί τον πληροφόρησαν πως είχε πουληθεί μόλις ένα (1) αντίτυπο. Και γράφει στο ημερολόγιο: «Θα ήθελα να γνωρίσω αυτόν τον άνθρωπο!».

Η κοινή αντίληψη που κυκλοφορούσε στην κοινωνία (και φοβάμαι πως και τώρα δεν είναι διαφορετική) ήταν η εικόνα ενός περίεργου μακρυμάλλη που ουρανοβατούσε και έλεγε άρρητα αθέμιτα. Οταν ο Μίκης Θεοδωράκης ζήτησε από τον Γιώργο Σεφέρη να του επιτρέψει να μελοποιήσει στίχους του, ο Σεφέρης έκπληκτος δέχθηκε, αλλά αμφέβαλλε για τη σκοπιμότητα της ενέργειας. Οταν κυκλοφόρησε ο δίσκος, όπου υπήρχε και η μελοποίηση της «Αρνησης» («Στο περιγιάλι το κρυφό») ο Μίκης πήγε και πήρε τον Σεφέρη από το σπίτι του και πήγαν πεζή στην Πλάκα βραδάκι. Καλοκαίρι. Ο Σεφέρης κόντεψε να πάθει έμφραγμα, όταν μέσα σε μια ώρα, περπατώντας στα στενά της Πλάκας, άκουσε από είκοσι τουλάχιστον διαφορετικές ορχήστρες και τραγουδιστές το «Περιγιάλι». Ενα ποίημα που, όταν κυκλοφόρησε, είχε έναν αγοραστή – αναγνώστη και είχε γίνει απαραίτητο στο γλέντι, στα ερωτικά ζευγαράκια, στις σχολικές γιορτές και πλημμύριζε την ατμόσφαιρα από τα ραδιόφωνα σε ταράτσες, καλύβες, αυτοκίνητα και κασετοφωνάκια. Είναι τελείως ακατανόητο που ο Σεφέρης αρνήθηκε να συνεχίσει να τροφοδοτεί τον Μίκη με στίχους. Ο,τι έξοχο έγραψε έκτοτε ο Μίκης σε ποίηση Σεφέρη, ήταν παραχώρηση της συζύγου του ποιητή, της Μαρώς, μετά τον θάνατό του.

Σκέπτομαι πως η αντίδραση του μεγάλου ποιητή δεν ήταν παρά μια διαμαρτυρία στην παιδεία της χώρας του που είχε απαξιώσει τη μεγάλη ποίηση στο σχολειό και τον είχε καταδικάσει να επικοινωνεί με τους λίγους πιστούς, όπως οι πρώτοι Χριστιανοί στις κατακόμβες.

Ως δάσκαλος, με όλες τις ιδεοληψίες της κοινωνίας μας για την κουλτούρα (σε ποια άλλη χώρα έχει δημιουργηθεί ο χλευαστικός όρος «κουλτουριάρης»;) ευτύχησα να μυήσω γενιές νέων παιδιών στο ποιητικό γεγονός και ήταν ανεκλάλητη η χαρά μου, όταν σε κάποιο με πλησίαζε ένα αγόρι ή ένα κορίτσι και με παρακαλούσε να βρω χρόνο να ρίξω μια ματιά στις σελίδες που κρυφά, συνωμοτικά μου έβαζε στην τσέπη: στίχους ευαίσθητους, ηττοπαθείς, επαναστατικούς, απελπισμένους και προκλητικούς. Και όλοι αυτοί είχαν ερεθιστεί με τη διδασκαλία στην τάξη με Σολωμό, Κάλβο, Σικελιανό, Παλαμά, Καρυωτάκη, Βάρναλη.

Πενήντα χρόνια ακριβώς μετά την αποδημία του Σεφέρη έχω την εντύπωση πως η κοινωνία μας έχει γίνει αρκούντως ευαίσθητη στο ποιητικό γεγονός. Και αυτό οφείλεται και στα δύο Νομπέλ που εντυπωσίασαν ένα ως τότε αδιάφορο στην ποίηση κοινό, μιας ανάπηρης παιδείας. Μπήκαν βέβαια στα σχολικά εγχειρίδια ποιήματα του Σεφέρη και του Ελύτη, αλλά δεν είμαι σίγουρος πως διδάσκονται. Ισως διότι για χρόνια στα Πανεπιστήμια και στις Φιλοσοφικές Σχολές (γνωρίζω της Αθήνας καλά) δεν διδάσκονταν ΖΩΝΤΕΣ λογοτέχνες! Και τελείως εξαιρετικά μπήκε ποίηση του Σεφέρη στις εισαγωγικές εξετάσεις του Πανεπιστημίου. Και πώς, αφού ποίηση δεν διδάσκονται μαθητές των πρακτικών και οικονομικών τμημάτων.

Πού να φανταστούν οι πολλοί πως ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του 20^ου αιώνα, ο Τάκης Παπατσώνης ήταν οικονομολόγος και ειδικός στα χρηματοδοτικά της Τράπεζας της Ελλάδος!