Από τον Ρόναλντ Ρίγκαν {LF}στον Ντόναλντ Τραμπ

Στις μελέτες ιστορίας συνήθως το χρονολόγιο βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου. Στην περίπτωση του βιβλίου Ξημερώνει πάλι στην Αμερική, η συγγραφέας επιλέγει να το προτάξει του κειμένου της. Δεν πρόκειται για λάθος. Η Α.Μ. Δρουμπούκη δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσει, καθώς μια προσεκτική ανάγνωση του χρονολογίου αποκαλύπτει πολλά για τις προθέσεις της. Εντός μόνο λίγων μηνών λ.χ. στις ΗΠΑ λαμβάνουν χώρα τα εξής γεγονότα: τον Νοέμβριο του 1980 ο Ρόναλντ Ρίγκαν εκλέγεται πρόεδρος των ΗΠΑ. Αρχές Δεκεμβρίου στη Νέα Υόρκη δολοφονείται ο working class hero Τζον Λένον. Γενάρη του 1981 ξεκινάει να προβάλλεται στις τηλεοπτικές οθόνες η σειρά Δυναστεία και τερματίζεται η ομηρεία των Αμερικανών στο Ιράν. Λίγο αργότερα, τον Αύγουστο του 1981, ξεκινάει να εκπέμπει στις ΗΠΑ το MTV, ενώ περίπου τις ίδιες ημέρες ο Ρίγκαν απολύει δώδεκα χιλιάδες ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας εφαρμόζοντας με σιδηρά πυγμή τα περίφημα Reaganomics. Οσο και αν η επιστήμη της Ιστορίας σήμερα απορρίπτει ως παρωχημένη την ανούσια παράθεση γεγονότων, πόσο καλύτερα θα μπορούσε να εισαχθεί ο αναγνώστης στην εξέλιξη μιας δεκαετίας που σφραγίζεται από την απληστία και τον κυνισμό;

Βεβαίως, τα πράγματα ποτέ στην Ιστορία δεν είναι απλοϊκά και η συγγραφέας ορθά τονίζει τη συνθετότητά τους. Παρ’ όλα αυτά, αν ψάξει κανείς να βρει το περίφημο «πνεύμα των καιρών», δεν μπορεί παρά να σταθεί στην κοσμογονία που επέφερε (κατ’ αρχάς στις ΗΠΑ) η διακυβέρνηση Ρίγκαν. Μια διακυβέρνηση η οποία δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς κανείς να βουτήξει βαθιά στην αμερικανική μαζική κουλτούρα, ιδίως της μεταπολεμικής περιόδου. Οι πολιτισμικοί πόλεμοι των δεκαετιών που προηγήθηκαν της εκλογής του υπήρξαν σημαντικοί για την ηγεμονία του Ρίγκαν, καθώς επικεντρώθηκαν στα αίτια γένεσης της αμερικανικής «παρακμής». Σύμφωνα με τον υπερσυντηρητικό και σκοταδιστικό λόγο (που αργότερα εντάχθηκε οργανικά στο στρατόπεδο των Ρεπουμπλικανών), η πολιτισμική επανάσταση που έλαβε χώρα στη διάρκεια του ’60 και του ’70 και στην οποία πρωτοστάτησαν οι baby boomers, είχε ως αποτέλεσμα τη σταδιακή αποδυνάμωση της αμερικανικής ισχύος, η οποία βασιζόταν παραδοσιακά στην ευρωστία της οικογένειας, τη βικτωριανή ηθική και το αέναο κυνήγι του κέρδους. Το «έθνος του Γούντστοκ» ψαλίδισε όλα τα παραπάνω, απαξίωσε ηγεμονικές στάσεις ζωής, οδηγώντας σε αναπότρεπτη ηθική σήψη αρχικά τη νεολαία και συνακόλουθα τη χώρα. Μια σειρά από εξελίξεις τη δεκαετία του ’70 υποστηριζόταν πως αποδείκνυαν τα παραπάνω: η ήττα στο Βιετνάμ, η οικονομική στασιμότητα, η υποχώρηση στα βασικότερα μέτωπα του Ψυχρού Πολέμου, το Γουότεργκεϊτ και η κρίση της πολιτικής.

Ας θυμηθούμε εδώ ότι κάτι ανάλογο γνώρισε και η ελληνική κοινωνία όταν μετά το σοκ της οικονομικής κρίσης το 2011 η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης και ιδίως η διακυβέρνηση ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80 δαιμονοποιήθηκαν ως τα αίτια μιας «παρακμής» (ηθικής μάλιστα, σε μεγάλο βαθμό) που οδήγησε αναπότρεπτα τη χώρα στη χρεοκοπία.

Πολιτισμικοί πόλεμοι

Για να επανέλθουμε όμως στην περίπτωση των ΗΠΑ, η ομηρεία των Αμερικανών στην Τεχεράνη το 1979 θα αποτελέσει τη σταγόνα που θα ξεχειλίσει το ποτήρι. Στη συνθήκη αυτή, ένας νέος πατριωτισμός δεξιάς κοπής θα αναδυθεί στρεφόμενος κατ’ αρχάς ενάντια στον εσωτερικό εχθρό. Χιπισμός, νεολαιίστικα κινήματα, φοιτητικές εξεγέρσεις, αντιπολεμικές διαδηλώσεις, ροκ μουσική, ελευθεριάζων ηδονισμός, όλα αυτά θα μεταβληθούν σε εξιλαστήριο θύμα που θα φορτωθεί μια σειρά από παθογένειες που το (τα) υπερέβαιναν. Αν δεν σταθεί κανείς στη μείζονα αυτή διαπίστωση, δεν μπορεί να ξεκλειδώσει την ουσία των πολιτισμικών πολέμων, των πολέμων δηλαδή για (και με αφορμή) τη μαζική κουλτούρα που λαμβάνουν χώρα στις ΗΠΑ τη δεκαετία του ’80. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί να καταλάβει το πραγματικό διακύβευμά τους. Η μάχη για την αναγραφή του parental advisory στους δίσκους της εποχής λ.χ. ή ο αγώνας των ηθικά άτεγκτων κυριών ενάντια στον «σατανισμό» και τον πανσεξουαλισμό των ροκ συγκροτημάτων ή στα μηνύματα των «ανάποδων στίχων» τους δεν ήταν απλώς χαριτωμένα επεισόδια στην ιστορία του ’80, αλλά σημαντικές συγκρούσεις που είχαν πίσω τους προϊστορία και μέλλον. Ας μην ξεχνάμε εξάλλου ότι η αναρρίχηση του Ρόναλντ Ρίγκαν στον προεδρικό θώκο υπήρξε άμεσα συναρτημένη με το σοκ που προκάλεσε στο συντηρητικό κομμάτι της αμερικανικής κοινωνίας η πολιτισμική επανάσταση των 60s. Ο τελευταίος είχε χτίσει την πολιτική του καριέρα ποντάροντας στον ηθικό πανικό που γέννησε η έκρηξη της αντικουλτούρας στην ίδια την κοιτίδα της, δηλαδή στην Πολιτεία της Καλιφόρνιας. Η εκλογή του σε κυβερνήτη της το 1967 (όπως και η επανεκλογή του λίγα χρόνια αργότερα) υπήρξε ένα τεράστιο σοκ για την προοδευτική αμερικανική κοινωνία, αλλά και μια στιγμή ανακούφισης για τους συντηρητικούς, δεδομένου του συμβολισμού που ενείχε η επικράτησή του στη μυθική δυτική ακτή.

Για να γίνουν όλα αυτά σαφή, η συγγραφέας εύστοχα καταδεικνύει ότι οι πολιτικές εξελίξεις έχουν συχνά τις πολιτισμικές τους προϋποθέσεις. Υπό μία έννοια, η Δρουμπούκη χρησιμοποιώντας εργαλεία των πολιτισμικών σπουδών αντιστρέφει το γνωστό σχήμα που θέλει την πολιτική να αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία και στηρίζεται το εποικοδόμημα της πολιτισμικής πραγματικότητας. Αυτό θα λέγαμε ότι δεν ισχύει, άκριτα τουλάχιστον, για τις ΗΠΑ, πολλώ δε μάλλον που ο ίδιος ο πρωταγωνιστής της δεκαετίας, θριαμβευτής πρόεδρος μετά τους «ρηχούς» Φορντ και Κάρτερ, είναι μια περσόνα που έχει θητεύσει στη βιομηχανία του θεάματος και γνωρίζει όσο λίγοι να παίζει συστηματικά με την εικόνα (του). Δεν θα ήταν υπερβολικό να ισχυριστούμε ότι ειδικά στις ΗΠΑ και ειδικά τη δεκαετία του ’80 οι πολιτισμικές ζυμώσεις μορφοποιούν ή και προοιωνίζονται ακόμα τις πολιτικές εξελίξεις. Τόσο έντονα που κάποιες φορές έχεις την αίσθηση ότι η πολιτική αποτελεί ένα «ριάλιτι» που μεταφέρει στην πραγματικότητα σκηνές με τις οποίες η κοινωνία είναι ήδη εξοικειωμένη από τον κινηματογράφο ή τα τηλεοπτικά προγράμματα που έχει καταναλώσει. Είναι ακριβώς η εποχή που οι διακηρύξεις για επαναφορά της ανδροπρεπούς, μάτσο, λευκής Αμερικής θα αποτυπωθούν σε δημοφιλείς ταινίες της εποχής όπως λ.χ. η περίφημη σειρά «Ράμπο» που διαχειρίστηκε με έναν τρόπο σαφώς «πατριωτικό» την τραυματική εμπειρία των βετεράνων του Βιετνάμ μέσα από μια σαφώς «ριγκανική» οπτική που απέδιδε την ήττα στο αντιπολεμικό κίνημα, το οποίο και υποτίθεται «πρόδωσε» τον αγώνα των στρατιωτών στηρίζοντας τους εχθρούς τους.

Το φίλτρο της διακυβέρνησης

Αν θα πρέπει λοιπόν να σταθεί κανείς στην κρίσιμη συμβολή της Δρουμπούκη, αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι ο τρόπος που αναλύει μια σειρά από εξελίξεις οι οποίες διαμορφώνονται ή αναδιαμορφώνονται, καθώς φιλτράρονται μέσα από τις αλλαγές που έφερε η συντηρητική διακυβέρνηση στα 80s. Τα παραδείγματα που δίνει ως προς τούτο η συγγραφέας είναι πολλά και (θα έλεγα) ενίοτε απολαυστικά. Κάποτε και σοκαριστικά, όπως στην περίπτωση της βαθύπλουτης Leona Helmsley, ιδιοκτήτριας μεταξύ άλλων 23 ξενοδοχείων, η οποία καταδικάστηκε το 1989 για εκτεταμένη φοροδιαφυγή έχοντας υποστηρίξει με αλαζονεία ότι «[οι πλούσιοι] δεν πληρώνουμε φόρους, [καθώς] μόνο οι ασήμαντοι πληρώνουν» (σελ. 91). Η παραζάλη αυτού του δίχως ηθικές αναστολές πλουτισμού αναδείχθηκε συμβατή ακόμη και με τον εκκλησιαστικό λόγο, ο οποίος στη συγκυρία προτάσσει τον κυνισμό ως υπέρτατη αξία: η θεολογία της ευημερίας (theology of prosperity) αποτελεί χαρακτηριστικό της εποχής φαινόμενο – οι εμπνευστές της τόνιζαν (στον αντίποδα προφανώς της μαρξίζουσας θεολογίας της απελευθέρωσης που ήκμασε στις χώρες της Λατινικής Αμερικής) ότι ο πλούτος και η ευημερία αποτελούν θέλημα Θεού. Στην εποχή του κυνικού ευδαιμονισμού μια τέτοια προσέγγιση των πραγμάτων θα απενοχοποιήσει το κυνήγι του πλούτου και θα νομιμοποιήσει την κοινωνική αδικία παντρεύοντας τη θεολογία (ένα παράδοξο – 80s – υβρίδιό της εν πάση περιπτώσει) με τις αξίες του χρηματιστηρίου. Στη λογική αυτή και με τα λόγια της Δρουμπούκη, «ούτε ο Θεός ούτε οι κοινωνικές δομές ευθύνονται για τη φτώχεια του καθενός» (σελ. 102), άποψη φυσικά που συντάσσεται πλήρως με την ιδιωτικοποίηση δημόσιων αγαθών και υπηρεσιών την ίδια περίοδο. Η δεκαετία του ’80, επομένως, θα είναι και η χρυσή (κυριολεκτικά όμως) δεκαετία των τηλευαγγελιστών, ο παραληρηματικός λόγος των οποίων θα μπει σχεδόν σε κάθε αμερικανικό σπίτι για να εμπνεύσει παράλληλα και πρωτοποριακά επιχειρηματικά σχέδια που σήμερα προκαλούν γέλωτα: ο Jim Bakker, διάσημος για τα τηλεοπτικά του κηρύγματα, θα ανοίξει μια άκρως πετυχημένη χριστιανική Disneyland στη Βόρεια Καρολίνα, η οποία διέθετε αίθουσες αναπαράστασης του Μυστικού Δείπνου, «ντουλάπες προσευχής» και μαγαζιά με θρησκευτικά αντικείμενα που αντέγραφαν αυτά της Ιερουσαλήμ, αλλά και πολυτελή ξενοδοχεία, καθώς και τη μεγαλύτερη στην Αμερική πισίνα με τεχνητά κύματα.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ

Ατομικισμός και διαφορετικότητα

Η ρευστοποίηση και αναδιαμόρφωση των πάντων, της μουσικής, του τηλεοπτικού τοπίου, των κινηματογραφικών ταινιών, της θεολογίας, του επιχειρείν και ιδίως της μαζικής κουλτούρας, μέσα από τις αξίες που κόμισαν τα reaganomics, οδηγώντας σε πρωτοφανή αύξηση τον αριθμό των εκατομμυριούχων στις ΗΠΑ (αλλά και τον αριθμό των φτωχών), είναι ό,τι συνιστά το άρρητο κέντρο βάρους αυτής της εξαιρετικά ενδιαφέρουσας μελέτης. Η συγγραφέας, έμπειρη ιστορικός, γνωρίζει καλά ότι η δεκαετία του ’80 είναι μια εποχή που δεν θα πρέπει κανείς ελαφρά τη καρδία να της αποδώσει αρνητικό πρόσημο. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου που τα 80s σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο αποτελούν πλέον έναν αγαπημένο «τόπο μνήμης», όχι λιγότερο προσφιλή από εκείνον των 60s. Το ’80 ήταν σίγουρα η εποχή της φλυαρίας, του ατομικισμού και της υποχώρησης των συλλογικοτήτων, αποτελούν ωστόσο (ας μην το ξεχνάμε) και τη μήτρα διαμόρφωσης του σημερινού κόσμου: η τεχνολογία, ο ψηφιακός κόσμος, η αυτοπραγμάτωση, η πληθυντικότητα στο ύφος ζωής, η εμπέδωση της γυναικείας εργασίας υψηλού επιπέδου, η απενεχοποίηση της σεξουαλικότητας, η αποδοχή της διαφορετικότητας, όλα αυτά αποτελούν εξελίξεις που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο διαπλέκονται με τη μεγάλη επανάσταση που έφερε η δεκαετία του ’80 στις δυτικές κοινωνίες αλλάζοντας άρδην την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Η Αννα Μαρία Δρουμπούκη με αναλυτική ικανότητα, αξιοποίηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και αφηγηματική δεινότητα που κερδίζει αμέσως τον αναγνώστη προσφέρει ένα σημαντικό βιβλίο για την κατανόηση μιας ιστορικής περιόδου που διαμόρφωσε την ίδια τη ζωή μας και η οποία εν πολλοίς επιβιώνει έως τα σήμερα. Οχι μόνο στα διαδικτυακά ποσταρίσματα που αφορούν το ’80 (ιδιαίτερα δημοφιλή και στη χώρα μας άλλωστε), αλλά και στην «πραγματική ζωή», όπως δείχνει άλλωστε η εκλογή, λίγα χρόνια πριν, του Ντόναλντ Τραμπ, αυτής της αρχετυπικής μορφής της κενότητας των 80s, στην προεδρία των ΗΠΑ. Ισως τελικά η Joni Mitchell να μην είχε άδικο όταν συμβούλευε με γλυκόπικρη και συνάμα ειρωνική διάθεση: «να είσαι καλός με τα 80s και θα είναι κι αυτά καλά μαζί σου».