Να πεθαίνεις σαν κομμουνιστής

Αν και ο Μίκης Θεοδωράκης, όπως ειπώθηκε, είχε εκδηλώσει την επιθυμία «να πεθάνει σαν κομμουνιστής», οι τελετές της κηδείας ήταν και φλύαρες και υπερβολικές, χαρακτηριστικές μιας άμετρης στάσης των Ελλήνων και στο πένθος. Το σίγουρο είναι ότι ο Μίκης δεν πέθανε σαν κομμουνιστής, κι ας επιχείρησε να δώσει το νόημα της ζωής του ο γραμματέας του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας.

Κατά σύμπτωση, πολύ πρόσφατα διάβασα ένα υπέροχο βιβλίο που μου έδωσε να καταλάβω τι ακριβώς σημαίνει να πεθαίνεις σαν κομμουνιστής: το βιβλίο του ιστορικού Τζόσουα Ρουμπινστάιν, «Οι τελευταίες ημέρες του Στάλιν» (μτφρ.: Μιχάλης Μακρόπουλος, Ψυχογιός, 2017), που περιγράφει διά μακρόν την τελετή της κηδείας του αιματοβαμμένου πατερούλη. Στη Μόσχα, στήθηκε μια τελετή δημόσιου προσκυνήματος της σορού, στην οποία συνέρευσαν εκατοντάδες χιλιάδες – η ουρά αυτών που περίμεναν είχε μήκος 12 με 15 χιλιόμετρα! Ωστόσο, επειδή αυτό που επιδίωκε το καθεστώς ήταν οι εντυπώσεις και όχι η έκφραση οποιουδήποτε δέους (το οποίο δεν υπήρχε, τρόμος υπήρχε και καταναγκασμός) η τελετή της απότισης φόρου τιμής συνέβαλε ακόμα μια φορά στην ανθρώπινη συντριβή. Ο Ρουμπινστάιν φιλοξενεί τη μαρτυρία του ποιητή Γιεβγκένι Γεφτουσένκο, ο οποίος επίσης είχε στηθεί στην ουρά:

«Το πλήθος μετατράπηκε σε πελώρια δίνη. Συνειδητοποίησα πως με έσπρωχναν καταπάνω σε ένα μεγάλο φανάρι, το ζύγωνα ασταμάτητα. Ξαφνικά είδα ότι μια κοπελίτσα σπρωχνόταν πάνω στον στύλο. Το πρόσωπό της ήταν παραμορφωμένο και ούρλιαζε. Τα ουρλιαχτά της όμως δεν ακούγονταν ανάμεσα σε όλες τις άλλες κραυγές και τα βογκητά. Μια κίνηση του πλήθους με πήγε προς το κορίτσι· δεν άκουσα μα ένιωσα με το κορμί μου το σπάσιμο των εύθραυστων οστών της, καθώς τσακιζόταν πάνω στο φανάρι. Εκλεισα έντρομος τα μάτια, γιατί δεν μπορούσαν να αντέξω την εικόνα των τρελά γουρλωμένων, παιδικών γαλάζιων της ματιών και παρασύρθηκα παραπέρα. Οταν κοίταξα ξανά, το κορίτσι δεν φαινόταν πλέον. Το πλήθος πρέπει να το είχε ρουφήξει από κάτω. Κάποιος άλλος πιεζόταν πάνω στο φανάρι με το κορμί του να συστρέφεται και τα χέρια του να ‘ναι ανοιχτά σαν πάνω σε σταυρό. Εκείνη τη στιγμή ένιωσα ότι πατούσα κάτι μαλακό. Ηταν ένα ανθρώπινο κορμί. […] Ημασταν παγιδευμένοι ανάμεσα στους τοίχους των σπιτιών από τη μια μεριά και σε μια σειρά στρατιωτικών φορτηγών από την άλλη…». Ο Γεφτουσένκο παρακάλεσε τους στρατιώτες να πάρουν τα φορτηγά για να μπορεί να περάσει ο κόσμος. Δεν έκαναν τίποτα. Δεν είχαν εντολή.

Ο Ρουμπινστάιν είναι έμπειρος ιστορικός, αλλά παρά την εμπειρία του δεν κρύβει την έκπληξή του για την αδιαφορία του καθεστώτος για τους ανθρώπους. Στην κηδεία του μεγάλου κομμουνιστή, στόχος ήταν ο συνωστισμός, η επίδειξή του. Ουδείς νοιάστηκε αν έτσι όπως έγιναν τα πράγματα υπήρξαν νεκροί (κατά τον διάδοχο του Στάλιν, Νικήτα Χρουστσόφ, σε εκείνον τον συνωστισμό πέθαναν 109 άτομα, αλλά πιθανόν να ήταν περισσότεροι, ενώ δεν καταγράφηκαν οι νεκροί σε ανάλογες πιεστικές εκδηλώσεις, στο Λένινγκραντ, στην Τιφλίδα και σε άλλες μεγάλες πόλεις). Κι αυτό στην ουσία σημαίνει να πεθαίνεις σαν κομμουνιστής.

Ο Γεφτουσένκο γύρισε σπίτι του χωρίς να δει τον Στάλιν. Αλλά ήταν, όπως έλεγε, σαν να τον είχε δει, «επειδή όλα όσα είχαν μόλις συμβεί – αυτά ήταν ο Στάλιν…».