Ρωμαϊκό θέατρο Α’

Ενα, όχι το μόνο τεκμήριο μιας αλαζονείας πνευματικής της νεότερης ελληνικής ζωής, είναι η υποβάθμιση και σχεδόν απαξίωση της λατινικής λογοτεχνίας. Για την ευρωπαϊκή πνευματική και εκπαιδευτική κυρίως ιστορία κλασικές σπουδές είναι ισότιμα η αρχαία ελληνική και η ρωμαϊκή συγγραφική παράδοση. Είχα και παλιότερα προτείνει από αυτές τις στήλες τη διεύρυνση των παραστάσεων των Επιδαυρίων με έργα του Πλαύτου, του Σενέκα και του Τερέντιου.

Ξεκινώντας την περασμένη εβδομάδα με τον γεννήτορα του ευρωπαϊκού θεάτρου, τον Μένανδρο, είναι αυτονόητο πως θα πρέπει να αναφερθώ στο ρωμαϊκό θέατρο που σπάνια παίζεται στις ελληνικές σκηνές. Και σήμερα παραπέμπω σε παλιότερα κείμενά μου για τον Πλαύτο (250-184 π.Χ.): «Ο Πλαύτος έγραψε τις κωμωδίες του για ένα ανάλογο κοινό, διαθέσιμο, αλλά απαίδευτο, εύφορο, αλλά ακαλλιέργητο. Θεατρίνος λαϊκός ο ίδιος, κάτοχος του σκηνικού μυστικού, κατασκεύαζε τις κωμωδίες, χρησιμοποιώντας ολόκληρη την αρματωσιά που του παρέδωσε η ελληνική παράδοση, ιδιαίτερα τις δουλεμένες φόρμες της νέας κωμωδίας. Επειδή, όμως, ήταν μάστορας, ήξερε να διαλέγει εκείνα τα στοιχεία που είχαν την ακαριαία αποτελεσματικότητα και άφηνε απέξω την επιτήδευση και τον ιδιάζοντα τόνο που κάθε έργο παίρνει μέσα στις συνθήκες (κοινωνικές, πολιτικές και ηθικές) που πλάθεται. Ετσι ο Πλαύτος δανείζεται τα στέρεα υλικά. Τις πλοκές, τους τύπους, τα δοκιμασμένα μοτίβα. Δεν μιμείται έργα, μιμείται την παράδοση. Και αυτό είναι η σημαντική του συμβολή στην ιστορία του θεάτρου. Εχοντας να ψυχαγωγήσει ένα ετερόκλητο κοινό, συνήθως ανυποψίαστο, γίνεται η γέφυρα που ενώνει μια μεγάλη σχολή, όπως η ελληνική, με το νεότερο ευρωπαϊκό θέατρο.

Η τέχνη του είναι η κωδικοποίηση. Οπως οι αλεξανδρινοί γραμματικοί, μελετώντας τα κείμενα, συνέταξαν τους μετρικούς, τους συντακτικούς, τους γλωσσικούς κώδικες και ο Ευκλείδης συστηματοποίησε τα αξιώματα της γεωμετρίας, ο Πλαύτος με τη θεατρική του ιδιοφυΐα πάνω στην πράξη κωδικοποίησε τα αξιώματα, τη γραμματική και το συντακτικό της θεατρικής γλώσσας. Η πενία των ιδεών στη Ρώμη, η στειρότητα και η έλλειψη πρωτοτυπίας έδωσαν την ευκαιρία στον Πλαύτο να εμμείνει στη φόρμα, στο σχήμα και στις αναλογίες. Οι κωμωδίες του είναι τέλειες μηχανές που δίνουν την εντύπωση ότι λειτουργούν χωρίς σκοπό, αλλά δεν είναι δυνατόν να μη γοητεύουν με τους αρμούς τους, την πρόνοια και τις προδιαγραφές τους. Απευθυνόμενος σε ένα διαθέσιμο κοινό έχει την τόλμη να αποκαλύπτει το εσωτερικό των κωμικών του μηχανισμών και να αφήνει τους θεατές να απολαμβάνουν τη δεξιοτεχνία των χειρισμών του.

Το θέατρο του Πλαύτου είναι η αποθέωση της θεατρικής σύμβασης και μια ευφορία της κωμικής ειρωνείας, της τεχνικής, όπου συγγραφέας και κοινό συνωμοτούν… ενάντια στα πρόσωπα της κωμωδίας. Είναι αυτονόητο, γιατί αυτά τα τέλεια σχήματα έγιναν τα πρότυπα της ώριμης κωμωδίας στην Ευρώπη. Πάνω στους έτοιμους καμβάδες της πλοκής του Πλαύτου και στις δοκιμασμένες τεχνικές των παρεξηγήσεων, καθώς και στους στέρεους τύπους – φορείς της μίμησης μπόρεσε ο Μολιέρος να φτάσει στον βυθό, ο Γκολντόνι να αναπτύξει το τέχνασμα ως τον παραλογισμό ή ο Μπωμαρσαί να ξεκουρδίσει τον μηχανισμό και να τον ανατρέψει. Ο Πλαύτος είναι ο μεγάλος παππούς – μάστορας της συντεχνίας των κωμωδιογράφων».

«ΑΜΦΙΤΡΥΩΝ». Το Εθνικό Θέατρο το 1977 έσωσε την τιμή του ελληνικού θεάτρου, χάρις στον Αλέξη Σολομό, με την παράσταση του «Αμφιτρύωνα»: «Δίχως τον Πλαύτο, τον Τερέντιο και τον Σενέκα, κρίκους ανάμεσα στο ελληνικό αρχαίο θέατρο και στο νεότερο, η γνώση της θεατρικής παράδοσης είναι κολοβή. Το μεσαιωνικό θέατρο, το αναγεννησιακό, ο Μακιαβέλι, ο Ρουτζάντε, ο Σαίξπηρ, ο Μπεν Τζόνσον, ο Μολιέρος και ο Ρακίνας, ο Μπωμαρσαί, η παράδοση της κομέντια ντελ’ άρτε, ο Γκότσι και ο Γκολντόνι, σήμερα ο Ντάριο Φο, λίγο πριν ο Ντε Φιλίππο είναι αστήριχτοι, μετέωροι και, πρέπει να πω, άφωνοι. Είναι, λοιπόν, προσφορά στο ελληνικό κοινό η απόφαση του Εθνικού να αρχίσει φέτος με τον “Αμφιτρύωνα” του Πλαύτου. Δεν θα με απασχολήσει εδώ το φιλολογικό πρόβλημα, τι δηλαδή χρωστάει ο Πλαύτος στη Νέα Κωμωδία, στον Μένανδρο ή στον Δίφιλο. Η τέχνη είναι μια συνεχής δανειοδότηση. Μια συνεχής παράδοση εκφραστικών εργαλείων από τη μια γενιά στην άλλη και από τον έναν αιώνα στον άλλον. Παρθενογένεση στην τέχνη δεν υπάρχει. Ο Πλαύτος είναι ένας από τους ιδιοφυείς της συντεχνίας, ένας εμπειροτέχνης που παραλαμβάνει από τους Ελληνες μια φόρμα, μια θεματολογία και μια τυπολογία και την αναπτύσσει αυθεντικά στον καιρό του και στον τόπο του.

Ο “Αμφιτρύωνάς” του είναι καθαρό θέατρο, δηλαδή παιχνίδι με τη φόρμα και εκμετάλλευση των ορίων της φόρμας με όσες δυνατότητες προσφέρει ο σκηνικός χώρος και τα εργαλεία της υποκριτικής ως μιμικής. Ο ποιητής παραλαμβάνει έναν κοινόχρηστο θεατρικό μύθο και τον οργανώνει έτσι, ώστε να εξαντλείται οριακά η δυναμική του χώρου και η ρευστότητα του χρόνου ως φορείς του μιμικού τρόπου. Εχουμε ουσιαστικά να κάνουμε με μια θεατρική τοπολογία, δηλαδή με τη λύση ενός θεατρικού προβλήματος που τα δεδομένα του είναι η συνάρτηση σκηνής, χρόνου και μιμικής. Ο γνωστός μύθος που θέλει την Αλκμήνη να δέχεται στο κρεβάτι της τον Δία με τη μορφή του Αμφιτρύωνα δίνει την ευκαιρία στο σκηνικό τεχνίτη να εξαντλήσει τις πιθανότητες των σκηνικών συνθηκών, όπως τίθενται από τη θεατρική “λογική”. Με μια Αλκμήνη, δυο Αμφιτρύωνες και δύο Σωσίες κατασκευάζει σκηνικά ζεύγη που, πέρα από το θέμα της παρεξήγησης, δημιουργούν γοητευτικά συμπλέγματα ερμηνευτικών αντιθέσεων. Το βλέπει κανείς καθαρά, ο Πλαύτος γράφει, έχοντας υπ’ όψιν του τούς θεατρίνους και στηρίζεται στη δεξιοτεχνία τους. Βρισκόμαστε στην εποχή της παντοκρατορίας των μίμων.

Σε ένα δεύτερο, όμως, επίπεδο η ανάγνωση δίνει καρπούς που αγγίζουν το τραγικό. Και πριν από τον Πλαύτο η σκηνική εκμετάλλευση που δημιουργεί η ομοιότητα (δίδυμοι, μεταμορφώσεις) είχε δώσει έξοχα θεατρικά ευρήματα, σ’ εκείνον όμως, και όχι μόνο στον “Αμφιτρύωνα”, αλλά και στους “Μεναίχμους” (έργο από το οποίο αντλεί ο Σαίξπηρ την “Κωμωδία των Παρεξηγήσεων”), η ομοιότητα θέτει προβλήματα ταυτότητας. Το παλιό φιλοσοφικό ερώτημα για το αυτόν και το έτερον παίρνουν στη θεατρική τους προβολή διαστάσεις υπαρξιακού αδιεξόδου. Οταν, για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη, στις πρώτες ουσίες αντιστοιχούν ένα προς ένα τα αυτά συμβεβηκότα, τότε η έννοια του τόπου, η διαδοχή του χρόνου και η ενότητα του εγώ ως προσδιορισμοί του όντος τινάζονται στον αέρα. Θέματα που αργότερα στοίχειωσαν το έργο του Πιραντέλλο και τα σπέρματά τους συναντά κανείς στις κωμωδίες του Σαίξπηρ (αλλά και στον “Ληρ”) και στον Κλάιστ (“Πρίγκιπας του Χόμπουργκ”) και στον Μπύχνερ.

Ο Πλαύτος, όπως είπαμε, γράφει καθαρό θέατρο, παίζει. Η σύγχυση, το δίλημμα και η αναζήτηση ταυτότητας είναι θεατρικά μέσα, δεν είναι υπαρξιακά αδιέξοδα. Ο θεατής παρευρίσκεται σε μια κατασκευασμένη παραδοξολογία, ειδοποιημένος και μακάριος. Η ανατροπή της λογικής και η αποκατάσταση της τάξης δεν είναι δικό του πρόβλημα, είναι άσκηση δεξιοτεχνίας των θεατρικών συντελεστών».