Η ανάγκη ριζικής αναθεώρησης της παραδοσιακής έννοιας της ασφάλειας

Ζούμε στην εποχή διαδοχικών κρίσεων. Ζούμε, όμως, και στην εποχή των σύνθετων και δυσεπίλυτων κρίσεων, οι οποίες στις δυτικές χώρες διευκολύνουν την ανάπτυξη απομονωτικών λογικών, εθνικών εγωισμών και γεωπολιτικών στρατηγικών. Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν υπολογίζεται ότι στοίχισε στους Αμερικανούς 822 δισ. δολάρια σε στρατιωτικές δαπάνες και ανθρωπιστική βοήθεια. Η Βρετανία και η Γερμανία δαπάνησαν 30 δισ. και 19 δισ. δολάρια αντίστοιχα για την παραμονή των στρατευμάτων τους στη χώρα. Η ΕΕ διέθεσε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ για να ανακόψει το κύμα των προσφύγων. Και όλα αυτά για να δούμε τους Ταλιμπάν να αναλαμβάνουν χωρίς μεγάλες αντιστάσεις τον έλεγχο του Αφγανιστάν μέσα σε 10 ημέρες. Χρήματα που θα μπορούσαν να έχουν δαπανηθεί για συγκεκριμένες ανθρωπιστικές και κοινωνικές ανάγκες των Αφγανών. Χρήματα που θα μπορούσαν να έχουν δαπανηθεί σε ζητήματα όπως οι πανδημίες και η κλιματική αλλαγή.

Ενώ η στρατιωτική τεχνολογία των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ μπορεί να είναι καταστροφική, δεν είναι, όμως, αποτελεσματική στην επιβολή τάξης/ασφάλειας. Οι στρατιωτικές επεμβάσεις εδράζονται σε μία απλουστευτική εικόνα της πολιτικής σύγκρουσης ανάμεσα στο «καλό» και το «κακό», που αγνοεί την περιπλοκότητα των συγκρούσεων. Η Δύση ορίζει την ασφάλεια μέσα από τον καθρέφτη των στρατιωτικών απειλών, με έμφαση σε στρατιωτικούς εξοπλισμούς και στρατούς έτοιμους να δράσουν. Στις χώρες του κόσμου που αντιμετωπίζουν μακροχρόνιες συγκρούσεις, όμως, η ασφάλεια ορίζεται από τις συνθήκες διαβίωσης, με όρους υγείας και φτώχειας – το ζητούμενο της ασφάλειας έχει να κάνει και με την προστασία από τη βία και τον εκτοπισμό, την ανάγκη για φαγητό και νερό, καθώς και τη δυνατότητα να μπορείς να επισκεφτείς έναν γιατρό όταν είσαι άρρωστος.

Το αποτέλεσμα τέτοιων λογικών, όπως δείχνει η περίπτωση του Αφγανιστάν, οδηγούν σε κενό ασφάλειας, στο οποίο εισέρχονται οι δρώντες των «νέων» πολέμων, όπως οι πολέμαρχοι, οι εγκληματικές οργανώσεις, οι παραστρατιωτικές ομάδες, και οι τζιχαντιστές. Με τις πράξεις τους ενισχύουν τη δίνη της βίας και της σύγκρουσης, η οποία:

Πρώτον, επηρεάζει το εσωτερικό του ανεπτυγμένου κόσμου (τρομοκρατία, ναρκωτικά, μετανάστευση), καλλιεργώντας, και δικαίως την αντίληψη ότι οι πηγές της ανασφάλειάς τους δεν πηγάζουν μόνο από μια πιθανή εισβολή εχθρικών στρατών στο έδαφος των κρατών τους.

Δεύτερον, μετατρέπει χώρες και περιοχές του αναπτυσσόμενου κόσμου, και ειδικότερα όσες αντιμετωπίζουν παρατεταμένες εμφύλιες συγκρούσεις, σε «κοινωνίες φόβου»: αυξημένη κοινωνική και πολιτική πόλωση, αυξημένο κοινωνικό και οικονομικό αποκλεισμό του πληθυσμού, όλο και συχνότερη χρήση βίας προκειμένου να αποκτηθεί πρόσβαση σε προϊόντα και πόρους, απόλυτη απουσία νόμων και μαζικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και απουσία ενός κεντρικού κρατικού συστήματος.

Κατά συνέπεια, απαιτείται μιας ανθρωποκεντρική στρατηγική όπου ο στόχος της Δύσης θα πρέπει να είναι η προστασία όλων των πολιτών, και όχι μόνο η ήττα και εξουδετέρωση του εχθρού (π.χ. Ταλιμπάν). Το ζητούμενο είναι οι άνθρωποι στις χώρες και περιοχές αυτές να μπορούν ελεύθερα να εμπλακούν σε πολιτικές διαδικασίες διαμόρφωσης και εγκαθίδρυσης διοικητικών θεσμών που εμπιστεύονται. Δεν είναι ανίκανοι και απέλπιδοι, σκέφτονται, αισθάνονται, έχουν τις ζωές και τα όνειρά τους. Πρέπει να τους επιτραπεί να μιλήσουν και να παρουσιάσουν τις σημαντικές προσπάθειες που καταβάλλουν για να βοηθήσουν τους εαυτούς τους. Η Δύση μπορεί να βοηθήσει μόνο όταν αντιληφθεί αυτή την ανάγκη, διαφορετικά ρισκάρουν να πυροδοτήσουν περισσότερη βία (στο εσωτερικό των κρατών που βιώνουν συγκρούσεις) και ανασφάλεια, φόβο και εσωστρέφεια στον ανεπτυγμένο κόσμο.

Προς αυτήν την κατεύθυνση κρίνεται απαραίτητη η δημιουργία ενός διεθνούς ιδρύματος, που θα συγκεντρώσει τα δεδομένα που σχετίζονται με την ανθρώπινη ανασφάλεια (καταγραφή παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μετακίνηση προσφύγων/μεταναστών, επισιτιστικές ανάγκες). Η πρόληψη της βίας απαιτεί την αντιμετώπιση των συνθηκών που οδηγούν στη βία, και την υιοθέτηση στρατηγικών που αποσκοπούν στην κάλυψη και εξασφάλιση των πραγματικών ανθρώπινων αναγκών. Χρήσιμη θα ήταν και η δημιουργία και ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων διαχείρισης κρίσεων και συγκρούσεων. Αυτές οι δυνάμεις θα μπορούσαν να είναι εξειδικευμένες σε μια σειρά από καθήκοντα, που κυμαίνονται από την παράδοση και διαχείριση της ανθρωπιστικής βοήθειας, την υποστήριξη συμφιλιωτικών πρωτοβουλιών σε βίαιες καταστάσεις, την παροχή βοήθειας σε φυσικές και ανθρωπογενείς καταστροφές, καθώς την αντιμετώπιση καταστάσεων που σχετίζονται με λεηλασία, ταραχές ή συγκρούσεις μεταξύ εγκληματικών ομάδων. Θα πρέπει να τελούν υπό την εντολή του ΟΗΕ, να αποτελούνται από πολίτες που διαθέτουν δεξιότητες επικοινωνίας με τους τοπικούς πληθυσμούς και είναι σε θέση να ενθαρρύνουν συμφιλιωτικές κινήσεις. Οφείλουν να λειτουργούν από τα «κάτω» προς τα «πάνω», συμμετέχοντας σε διάλογο όχι μόνο με τις ηγεσίες πολιτικών κομμάτων ή αντιμαχόμενων ομάδων, αλλά και με ομάδες και πολίτες της κοινωνίας πολιτών, τοπικές ομάδες που ασχολούνται με ζητήματα θρησκείας, εκπαίδευσης, ειρήνης και ανάπτυξης, και ισότητας.

Οι δυτικές πολιτικές θα πρέπει να στραφούν στην αλλαγή του τρόπου σκέψης, αντιμετώπισης και διαχείρισης των παγκοσμίων προβλημάτων/συγκρούσεων. Να κατανοούν την καθημερινή ανασφάλεια των ατόμων/κοινοτήτων σε περιοχές που βιώνουν έντονες/παρατεταμένες συγκρούσεις, να αναγνωρίζει την αλληλεξάρτηση μεταξύ προβλημάτων σε διάφορα μέρη, και να αντιλαμβάνονται ότι η βία και η αγανάκτηση, η φτώχεια και η αρρώστια διασχίζουν τα σύνορα μέσω της τρομοκρατίας, των εγκληματικών δικτύων και των πανδημιών.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης