Το σημείο τήξης της Μεγάλης Ιδέας

Αρκετά έχουν αλλάξει στην ελληνική ιστοριογραφία από τότε που ο Αλ. Κιτροέφ έγραφε ότι «η μικρασιατική εκστρατεία παραδόξως συγκεντρώνει περιορισμένο επιστημονικό ενδιαφέρον…»*. Μέσα στην εικοσαετία που πέρασε δημοσιεύθηκαν εργασίες που άνοιξαν δρόμους στη σκέψη μας και ενέτειναν αισθητά την επιστημονική ανάλυση των γεγονότων του Εθνικού Διχασμού και του Μικρασιατικού Πολέμου. Μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες η αντίληψή μας για την εποχή βρισκόταν ακόμα κάτω από την κυριαρχία των αντηχήσεων μιας παραταξιακής σύγκρουσης και ενός πένθους για την εθνική ήττα και την παρεπόμενη τραγωδία του μικρασιατικού Ελληνισμού. Το μωσαϊκό αυτό, δυστυχώς, ελάχιστα κοντά στην ουσία μπορούσε να μας οδηγήσει.

Είναι καίριας σημασίας η εμπέδωση της αντίληψης ότι όσα συνέβησαν τη δεκαετία 1914-1923 πρέπει να αντιμετωπίζονται ως γεγονότα και όχι ως βιώματα. Η υπέρβαση του πολιτικού αισθήματος και της βιωμένης εμπειρίας είναι αναγκαία συνθήκη για τη σοβαρή ιστοριογραφική σύνθεση. Με την κατάκτηση μιας τέτοιας προϊούσας συνείδησης θα προσέλθουμε να συζητήσουμε του χρόνου για τη Μικρασιατική Καταστροφή, όσα προηγήθηκαν και όσα ακολούθησαν. Με αντίστοιχη αναλυτική διάθεση αξίζει να προσεγγίζουμε και τα ενδιάμεσα γεγονότα, όπως οι επιχειρήσεις του Σαγγαρίου που ολοκληρώνονταν τέτοιες μέρες πριν από 100 χρόνια. Οσα μεσολάβησαν στη Μικρασία ανάμεσα στην άφιξη του ελληνικού στρατού (Μάιος 1919) και τη διάρρηξη της αμυντικής του διάταξης (Αύγουστος 1922) λίγο έχουν συνολικά απασχολήσει την ιστορική έρευνα, καθώς ή μένουν στο ημίφως της αμιγώς στρατιωτικής ιστορίας ή επισκιάζονται από εξελίξεις αλλού, όπως την υπογραφή των συνθηκών από το Συνέδριο της Ειρήνης, τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και τις διπλωματικές σχέσεις της Αθήνας με τους Συμμάχους. Τα γεγονότα, ωστόσο, στο πεδίο της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης δεν πρέπει να αποξενώνονται από όσα συνέτρεχαν παράλληλα τόσο στο εθνικό κέντρο όσο και στο διεθνές σκηνικό.

Η μάχη του Σαγγαρίου (23 Αυγούστου – 13 Σεπτεμβρίου 1921 ν.η.) αποτέλεσε την κορύφωση μιας ευρείας επιθετικής διείσδυσης της ελληνικής Στρατιάς Μικράς Ασίας που είχε ξεκινήσει νωρίς την ίδια χρονιά. Μια αλυσίδα επιθετικών ενεργειών μεγάλης κλίμακας με ελλιπή σχεδίαση και ασυνέχειες, που ως αντικειμενικό σκοπό είχαν την καταστροφή δραστικά σημαντικού μέρους των τουρκικών δυνάμεων. Ο αρχιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας με τους επιτελείς του θεωρούσε τον στόχο εφικτό και οι αντιβενιζελικές κυβερνήσεις συνεργασίας τον θεωρούσαν αναγκαίο, προκειμένου ο Μουσταφά Κεμάλ να υποχρεωθεί σε συμβιβασμό. Η πολιτική μεταβολή που είχε επισυμβεί στην Ελλάδα με τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 και το δημοψήφισμα για την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου, που ακολούθησε τρεις εβδομάδες αργότερα, είχαν αλλάξει τα πρόσωπα αλλά όχι και τη στρατηγική.

Η Συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) είχε προδιαγράψει ένα μέλλον καθοριστικά περιορισμένης κυριαρχίας για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, με τη διαφορά όμως ότι πλέον αυτή δεν υπήρχε στην πραγματικότητα. Στη θέση της είχε ανατείλει μια νέα οντότητα, δονούμενη από εθνικιστικό παλμό. Γεννιόταν η «Νέα Τουρκία» με πρωταγωνιστή τον Κεμάλ. Το νέο τουρκικό εθνικό κέντρο δεν είχε καμία προθυμία να στέρξει σε συμβιβασμό με όσα συνεπαγόταν η οθωμανική ήττα στον Α’ ΠΠ, ο ηγέτης και ο στρατός του προέβαλαν ως οι νικητές των Συμμάχων στην Καλλίπολη. Νωρίς το φθινόπωρο του 1920 οι συμμαχικές δυνάμεις και η Ελλάδα ξεκίνησαν να εφαρμόζουν τη στρατηγική της πίεσης προς τα τουρκικά στρατεύματα, προκειμένου να υποχρεωθεί η ηγεσία τους να αποδεχθεί όσα είχαν υπογραφεί στο Παρίσι. Το μέσο ήταν η ελληνική στρατιά, ο αντίπαλος όμως ήταν αποφασισμένος και ανεπτυγμένος σε μια αχανή και αφιλόξενη συχνά ενδοχώρα. Οι διπλωματικές διεργασίες που εκτυλίχθηκαν με επίκεντρο το Λονδίνο από τον Ιανουάριο ως τον Μάρτιο του ’21 αποδείχθηκαν ατελέσφορες και ενίσχυσαν την πεποίθηση που κυριαρχούσε σε Αθήνα και Σμύρνη ότι το μόνο που έμενε ήταν ο πειθαναγκασμός των Τούρκων με πολεμικά μέσα.

Η νέα ελληνική ηγεσία ήταν φύσει αμφίθυμη απέναντι στο μικρασιατικό εγχείρημα αλλά θέσει σταθερή στη στρατηγική των Σεβρών. Οι αντιβενιζελικές κυβερνήσεις διατήρησαν μετριοπαθείς βενιζελικούς αξιωματικούς στις κρίσιμες επιτελικές θέσεις και προσέγγισαν τους Συμμάχους με ειλικρινή στάση αταλάντευτης συνέχειας της βενιζελικής πολιτικής. Η απόκλιση των Γάλλων και των Ιταλών από το συμμαχικό πνεύμα πρέπει να γίνεται αντιληπτή πολύ περισσότερο ως έγκαιρη αντίληψη των αλλαγών στη σκακιέρα της Εγγύς Ανατολής παρά ως συναισθηματική αντίδραση στην κωνσταντινική παλινόρθωση. Παρά τις ασκήσεις νομιμοφροσύνης, ωστόσο, η νέα διακυβέρνηση δεν μπορούσε να καλύψει την πολιτική της καχεξία, ενώ η ίδια η στρατιά σύντομα θα εμφάνιζε στο πεδίο πολλαπλές παθογένειες.

ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ ΚΑΙ ΟΡΙΑ. Οι εύλογες αδυναμίες στη διεκπεραίωση των βασικών στόχων διοικητικής μέριμνας, με την ογκώδη στρατιά να επιχειρεί σε μια ενδοχώρα με υποτυπώδη συγκοινωνιακά μέσα και πολλές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τις βάσεις εφοδιασμού και τα πλησιέστερα λιμάνια, είναι μόνο η επιφάνεια. Υπήρξε σε αρκετά σημεία πλημμελής σχεδίαση των επιχειρήσεων και ακόμα πλημμελέστερη εφαρμογή των όποιων σχεδίων, κάτι που αποδεικνύει όχι μόνο την ανεπάρκεια των επιτελείων, αλλά και την πολύ κακή επικοινωνία μεταξύ των διαφορετικών κλιμακίων διοίκησης. Το ελληνικό στράτευμα, έχοντας ήδη δείξει τα όρια και τους περιορισμούς του στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, βρέθηκε στη Μικρά Ασία σαφώς έξω από το φάσμα της εμπειρίας και των δυνατοτήτων του. Κατάφερε μέχρι ένα σημείο να καλύψει αυτή την απόσταση με τη φιλοτιμία, τη γενναιότητα και την πρωτοβουλία του προσωπικού, αλλά χωρίς να καταφέρει να φτάσει στην επίτευξη του τελικού αντικειμενικού σκοπού, αν βέβαια υποθέσουμε ότι αυτός ήταν εξαρχής εφικτός.

Η «εκστρατεία προς Αγκυραν» με κορύφωση τη μάχη του Σαγγαρίου αποτέλεσε το όριο πραγμάτωσης της Μεγάλης Ιδέας, αλλά ταυτόχρονα και το σημείο τήξης αυτού του εθνικού οράματος. Η κατάρρευση της ψευδαίσθησης ότι η Τουρκία ήταν ένα γεωπολιτικό μέγεθος σε ανεπίστρεπτη αποδρομή είχε ήδη προοικονομηθεί, αλλά μετά το ξεθύμασμα της ελληνικής επιθετικής ορμής λίγες δεκάδες χιλιόμετρα πριν από την Αγκυρα ήταν πλέον γεγονός. Ο χρόνος από τον Σεπτέμβριο του 1921 μετρούσε αντίστροφα ως την οριστική σύμπτυξη και αποχώρηση της ελληνικής στρατιάς. Κανείς όμως δεν θα είχε πλέον ούτε την πολιτική ούτε τη στρατιωτική τιμή να αναλάβει το κόστος αυτής της πραγματικότητας δημόσια. Το ρολόι της Ιστορίας, ωστόσο, δεν σταμάτησε να τρέχει…

* «Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός στη νεότερη Ελλάδα», επ. Θ. Βερέμης, ΜΙΕΤ, 1997 (1η εκδ. αγγλ. 1989)

Ο Γιάννης Χαραλαμπίδης είναι ιστορικός (ΠΜΣ Σύγχρονη Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία – Πανεπιστήμιο Κρήτης)