Ο χείμαρρος και οι άνθρωποι της όχθης

Είχα την ευτυχία στη ζωή μου να γνωρίσω βαθιά τον Μίκη Θεοδωράκη και να συνεργαστούμε, εγώ ως μεταφραστής και εκείνος ως συνθέτης, σε μεγάλα κείμενα της ελληνικής ποίησης. Ετσι μελοποίησε τα χορικά στην Επίδαυρο των έργων «Ικέτιδες» του Αισχύλου (Εθνικό Θέατρο, 1977), «Ορέστεια» και «Προμηθεύς Δεσμώτης» του ίδιου τραγικού (Αμφι-Θέατρο, 1990 και 1992, αντίστοιχα), σε σκηνοθεσία του άλλου μεγάλου σκηνοθέτη, του Σπύρου Ευαγγελάτου, καθώς και αυτά του «Οιδίποδος Τυράννου» του Σοφοκλή, που ανέβηκε με πρωταγωνιστές την Αννα Συνοδινού και τον Γιώργο Κιμούλη (1996). Ο Μίκης χρησιμοποίησε τη μουσική των χορικών των «Ευμενίδων» της «Ορέστειας» στη «Συμφωνία των Χορικών» για τα 150 χρόνια του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τις μεταφράσεις μου της «Ηλέκτρας» και της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή τις χρησιμοποίησε ως λιμπρέτα στις ομώνυμες όπερές του. Επίσης, βασικά μέρη της μετάφρασής μου της «Λυσιστράτης» του Αριστοφάνη χρησιμοποίησε και πάλι στην ομώνυμη όπερά του.

Οταν διοργανώθηκαν στην Αθήνα οι Μεσογειακοί Αγώνες (1991) ο Υμνος που έγραψε ο Μίκης για ορχήστρα και χορωδία 1.000 ατόμων ήταν σε στίχους μου (σκηνοθετούσε την τελετή ο Σπύρος Ευαγγελάτος). Είχα τη μέγιστη τιμή να είμαι αποκλειστικός ομιλητής στο Παναθηναϊκό Στάδιο σε εκτέλεση έργων και τραγουδιών του, στο Μέγαρο Μουσικής επ’ ευκαιρία της ένταξης του αρχείου του στη Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» και στην παρουσίαση των απομνημονευμάτων του «Οι Δρόμοι του Αρχάγγελου». Η εύνοιά του με ευλόγησε.

Παραθέτω σήμερα το κείμενό μου που εκφώνησα επ’ ευκαιρία των «Δρόμων του Αρχαγγέλου» που αργότερα δημοσιεύτηκε στο Περιοδικό «Η Λέξη» (Μάρτιος – Απρίλιος 1992). Τίτλος: «Ο χείμαρρος και οι άνθρωποι της όχθης». Είναι η εποχή που ο Μίκης δεχόταν άθλια επίθεση από κόμματα, συντεχνίες και «πνευματικούς ανθρώπους», και δυστυχώς λίγοι του συμπαραστάθηκαν: «Διαλέγω τώρα να μιλήσω για το αυτοβιογραφικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη “Οι δρόμοι του αρχάγγελου”, τώρα που έχει σηκωθεί εναντίον του η λοιμική όλων των ανέμων. Και διαλέγω τώρα να μιλήσω, γιατί στη μοναξιά του, τη δύναμη του μόνου ανθρώπου, όπως έλεγε κι ο Ιψεν, θέλω να τον επισκεφτώ, και τώρα που όλοι του έχουν στρέψει την πλάτη, υποκριτικά καμωνόμενοι τους “καθαρούς”, να του δηλώσω δημόσια τον θαυμασμό μου για ό,τι προσέφερε στον πολιτισμό της χώρας του. Για τον βαθύ λόγο που ανέβασε με το ζεμπίλι του στην επιφάνεια, μοχθώντας συχνά μόνος στο βάθος του ορυχείου, σκάβοντας το δύσχρηστο υλικό των ανήκουστων απ’ όλους κελαηδισμών, τους κρυμμένους ήχους της μέσα πατρίδας. Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ένα φυσικό φαινόμενο, όπως εξάλλου κάθε ιδιοφυΐα. Τί σημαίνει, τάχα, αυτό; Το αντιλαμβανόμαστε; Συνήθως οι συγκαιρινοί δεν μπορούν να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι έζησαν δίπλα, μαζί με έναν σεισμό, μιαν αστραπή, μια θύελλα, μια τρικυμία. Τα φυσικά φαινόμενα προκαλούν το δέος, γιατί πάντα η δεινότης, καθώς είναι σύμφυτη με το αιφνίδιο, το παράδοξο, το ανοίκειο, το απρόσιτο, το δυσπρόσιτο, μας γεμίζει με τρόμο που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε την αιτία του. Τα φυσικά φαινόμενα ενέχουν κάτι από το μεταφυσικό ρίγος, από τη γεύση του αγνώστου και το μυστήριο της θεότητας.

Κάποιοι άνθρωποι, ιδιαίτερα καλλιτέχνες, αλλά και πολλοί συγγραφείς, εφευρέτες, εξερευνητές και επιστήμονες, επειδή ακριβώς ανοίγουν τη θύρα του απροσδιόριστου ή του άπιαστου, ακόμη του άπλαστου, του τρομερού προσώπου του αδιαμόρφωτου και μας οικειώνουν με την αποτρόπαιη εικόνα του, έχουν στη φύση τους κάτι από τη δαιμόνια ουσία. Οσο συμπαντικό και γόνιμο είναι το φαουστικό πνεύμα, άλλο τόσο αρνητικά γόνιμο είναι και το μεφιστοφελικό. Οι δύο πόλοι, το θείο και το δαιμόνιο, λειτουργούν, μάλλον συλλειτουργούν, ως ολοκληρώματα, ως παραπληρώματα της οντότητας. Πώς το έλεγε ο Ηράκλειτος; Το ένα μεταπίπτει στο άλλο, μέσα στην άρνηση γεννιέται η θέση, μέσα στη θέση επωάζεται η άρνηση. Η φύση είναι πέραν της ηθικής, πέραν της κλίμακας των αξιών και των κανόνων που η ανθρωπότητα εφηύρε για να ταξινομεί τον κόσμο και τις συμπεριφορές.

Το φυσικό φαινόμενο συμπεριφέρεται ερήμην της Ιστορίας και συχνά εναντίον της. Το ηφαίστειο της Αίτνας δεν γνωρίζει το “κακό” που έκανε στην Πομπηία, ούτε ο Νείλος “έμαθε” ποτέ τις ευεργεσίες που προσέφερε στην Αίγυπτο. Οι καταρράκτες του Νιαγάρα δεν γνωρίζουν τις κατηγορίες του “ύψους”, του “φοβερού”, του “θεογονικού”, του “τουριστικού”.

Συμβαίνει συχνά οι άνθρωποι να γεννιούνται με τη σφραγίδα της δωρεάς από τη φύση, να συμπεριφέρονται ακριβώς σαν φυσικά φαινόμενα, δηλαδή να σκορπούν τη γόνιμη ή την αρνητική επίδρασή τους με τον σπάταλο τρόπο που μόνο η οικονομία της φύσης γνωρίζει. Η φύση παράγει σπέρμα ποικίλης μορφοποιητικής αποτελεσματικότητας. Η φύση επιδιώκει ένα σκοπό σύμφυτο με την ουσία της, τη ΦΥΣΙΩΣΗ. Μέσα σε κάθε φυσικό φαινόμενο εκλύεται μιας ποσότητα σπερματικής ύλης ικανής να μεταβάλει τον γύρω κόσμο, να ενεργήσει στο περιβάλλον, να μεταμορφώσει τη γειτονία. Η οικονομία της φύσης δεν υπακούει σε ρυθμιστικά προγράμματα ανθρωπίνων σχεδιασμών. Ετσι και τα φαινόμενα, όπως οι μουσικές φύσεις τύπου Μίκη Θεοδωράκη, και μόνο που υπάρχουν, αλλοιώνουν, θετικά ή αρνητικά, το περιβάλλον, το τροποποιούν. Επειδή, όμως, η μουσική φύση περιέχει τη συμμετρία και την αρμονία, είναι δηλαδή δύναμη ισορροπητική, είναι αταξινόμητη βέβαια, αλλά πειθαρχεί στη μαθηματική καταγωγή της. […] Ενα φυσικό φαινόμενο, ένας καλλιτέχνης ή ένας ποιητής, κομίζει στον χονδρικό κόσμο των αισθήσεων την αρμονία και τη “βία” του νοητού, του μορφικού, του απρόσιτου σύμπαντος που περιέχει το άλλο. Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ένα φυσικό φαινόμενο, όπως τόσα και τόσα μέσα στην Ιστορία, είναι δηλαδή μια Υβρις, μια ασυνέχεια και λύσις του δέρματος και αποκαλύπτει το βαθύ πλέγμα των ποικίλων ιστών που λειτουργούν υποδορίως. Είναι ένας ασεβής, ένας αιφνίδιος, παράδοξος εισβολέας, που έρχεται κάθε τόσο να ταράξει την ταξινομημένη μας αυτάρκεια. […] Συχνά θαρρώ πως επίτηδες η φύση φορτίζει τους ιδιοφυείς με πληθώρα ανθρωπίνων ελαττωμάτων για να μπορέσει να κάνει υποφερτή τη σκανδαλώδη ουσία του ανατρεπτικού ταλέντου. Οι ιδιοφυΐες, κι ο Θεοδωράκης είναι αναμφισβήτητα ιδιοφυής, όπως εξάλλου και το άλλο φυσικό φαινόμενο της μουσικής μας, ο Μάνος Χατζιδάκις, είναι σκεύη εκλογής μέσω των οποίων έρχεται το σκάνδαλο. Κάθε φυσικό φαινόμενο, ακόμη, ή μάλλον ιδιαίτερα, ο θάνατος, αλλά και η γέννηση είναι σκανδαλώδη πράγματα. Η γέννηση ενός μουσικού είναι η ανατολή στον ορίζοντα της Ιστορίας ενός σκανδάλου, και ένα σκάνδαλο, που σημαίνει κάτι το τερατώδες για τα θνητά μάτια και αυτιά, είναι συνώνυμο του θαύματος. Με τα θαύματα δεν είναι εύκολο να συμβιώσει κανείς. Για να τα αντέξει πρέπει να τα υποστεί ως απειλές, ως αποτρόπαια, ως κινδύνους.

Η ζωή του Θεοδωράκη, όπως με αλαζονεία εκτίθεται από τον ίδιο στους “Δρόμους του Αρχάγγελου”, είναι ένα συνεχές σκάνδαλο, μια εξέγερση, μια ανατροπή, ένα επικίνδυνο μονοπάτι. Είναι η ζωή ενός ανθρώπου αστείρευτου, πηγαίου, πολυδύναμου, ακατανίκητου, ενός ανθρώπου που φτάνει να παίρνει δύναμη από τις ίδιες του τις αδυναμίες, από τις αρρώστιες του, από τη χλεύη των άλλων, από τα βασανιστήρια. Ο Θεοδωράκης είναι ένα φυσικό φαινόμενο βίαιο, ατίθασο, που ως χειμαρρώδης νεροσυρμή ορμάει να παρασύρει ό,τι βρει μπροστά του. Κουβαλάει στην ορμή του λάσπη, κορμούς ακατέργαστων αιωνόβιων δέντρων, λίθους, πτώματα, ελεύθερους κολυμβητές. Στις όχθες του μελωδούν πουλιά, περιπατούν αμέριμνοι ή μεριμνούντες άνθρωποι, βόσκουν πουλάρια και καιροφυλακτούν ερπετά. […] Ο Θεοδωράκης έχει άδικο, όταν ισχυρίζεται πως άλλαξε. Αν έβλεπε με τα μάτια των άλλων, άλλαξε, άλλαξε συχνά και συχνά άλλαξε άρδην. Από την άλλη, έχει δίκιο, όταν ισχυρίζεται πως δεν άλλαξε. Αν έβλεπαν οι άλλοι με τα μάτια του, το τοπίο έχει αλλάξει και αυτός, ως φυσικό μέγεθος, έμεινε αμετακίνητος. Τα ποτάμια μένουν τα ίδια μέσα στην αιώνια ροή τους, αλλά πολλές φορές αλλάζουν ρουν. […] Στη διαλεκτική του Ηράκλειτου αυτό είναι θεμελιώδες, όλα αλλάζουν, αλλά κάτι μένει αναλλοίωτο, όλα ρέουν, αλλά κάτι μένει σταθερό, η αλλαγή, η ροή.

Η ουσία της μουσικής είναι ο ρυθμός και η λέξη “ρυθμός” κατάγεται από το ρήμα “ρέω”. Ο Μίκης Θεοδωράκης, αείρροος, κυλάει, άδικος, δίκαιος, ομαλός, ανισόρροπος, συνεπής, αλλοπρόσαλλος, γόνιμος και καταστροφικός, ως συμβάν συμβάντων. Δεν εντάσσεται μέσα στη συμπτωματολογία, ανήκει στις μεγάλες καμπύλες που περιγράφουν τον Αλλο Χρόνο. Οι “Δρόμοι του Αρχάγγελου” είναι άπειροι, είναι χωρίς τέλος, χωρίς αρχή, χωρίς μέτρο τρέχον, είναι δρόμοι του αρχάγγελου Μιχαήλ (που έγινε στον κόσμο μας ειρωνικά και περιπαικτικά Μίκης, ένας αρχάγγελος του θανάτου – ο Μιχαήλ ήταν ο Χριστιανός Ερμής ο ψυχοπομπός – που ως Μίκης μας βγάζει τη γλώσσα του).

Οι τέσσερις – έως τώρα – τόμοι της αυτοβιογραφίας του Μίκη Θεοδωράκη, κείμενα μανικά, προκλητικά, αλαζονικά και συχνά ταπεινά ως κείμενα ανώνυμου καλόγερου, είναι η μοναδική ευκαιρία να οικειωθούμε, να συμβιώσουμε με ένα φυσικό φαινόμενο, με ένα ηφαίστειο που ήρθε να κουρνιάσει, ζητώντας κατανόηση και δικαίωση, στη βολεμένη, αντιτραγική μας κρεβατοκάμαρα».