Περί μνήμης και άλλων δαιμονίων

Για κάποιους, οι μνήμες είναι ακόμα νωπές και η καθημερινότητα ένας ατελείωτος ανήφορος. Ο Μπρουνό Πονσέ, για παράδειγμα, ένας 49χρονος σιδηροδρομικός υπάλληλος: έχει να κοιμηθεί καλά κοντά έξι χρόνια, συνήθως περνάει τις νύχτες του άυπνος στον καναπέ του σαλονιού, ενώ η σύντροφός του καταλαμβάνει, μόνη, το κρεβάτι, κι όποτε τον παίρνει ο ύπνος για μερικά λεπτά, τον ξυπνάνε εφιάλτες στους οποίους, κάθε φορά, πεθαίνει. Ή η Εντίτ Σεράτ, μια ψηλή 43χρονη κοκκινομάλλα, πρώην υπεύθυνη μάρκετινγκ, που αναγκάστηκε να κάνει άμβλωση όταν έμεινε έγκυος από τον σύζυγό της το 2016, γιατί ο οργανισμός της ήταν γεμάτος αγχολυτικά και αντικαταθλιπτικά, που απολύθηκε λόγω ανικανότητας το 2018, που πήρε και έχασε τα τελευταία έξι χρόνια 15 κιλά, που δεν έχει πάει ποτέ σινεμά με την οκτάχρονη κόρη της, που δεν παρακολούθησε τον Ιούνιο τις χορευτικές επιδείξεις στις οποίες συμμετείχε η μικρή, γιατί δεν άντεχε να περάσει τις πόρτες μιας αίθουσας με τόσο κόσμο.

Είναι στενοί φίλοι οι δυο τους, «με την Εντίτ, τη φιλία μας, δεν μπορώ καν να την περιγράψω με λέξεις», λέει τρυφερά ο Μπρουνό. Κι εντούτοις, δεν γνωρίζονταν καν, δεν είχαν συναντηθεί ποτέ, μέχρι εκείνο το βράδυ της 13ης Νοεμβρίου του 2015, τότε που εισέβαλαν στο Bataclan, εν μέσω μιας συναυλίας των Eagles of Death Metal, τρεις τζιχαντιστές και άρχισαν να πυροβολούν στα τυφλά: ήταν και οι δύο στον εξώστη, η Εντίτ χωρίστηκε από τη φίλη της, βρέθηκε δίπλα στον Μπρουνό, πέρασαν μιάμιση ώρα κρυμμένοι ανάμεσα στα καθίσματα, οι δυο τους, εκείνη λέει στη «Le Monde» πως περιμένει από τη δίκη που ξεκίνησε προχθές στο ειδικό κακουργιοδικείο του Παρισιού την «τελική οικοδόμηση των γεγονότων», αυτό έχει στα μάτια της τώρα τη μεγαλύτερη σημασία, εκείνος δεν περιμένει τίποτα, δεν κοιμάται τελευταία ούτε δεκάλεπτα, κανείς τους δεν αντέχει να του λένε «εντάξει, πέρασε όμως πια ο καιρός…», «πρέπει να προχωρήσεις».

μνήμη (η): 1α. η ικανότητα του εγκεφάλου να διατηρεί γνώσεις ή εντυπώσεις και να τις ανακαλεί, όταν θέλει· β. το τμήμα του εγκεφάλου στο οποίο διατηρούνται οι γνώσεις ή οι εντυπώσεις· γ. κάθε τμήμα ηλεκτρονικής συσκευής που μπορεί να αποθηκεύει πληροφορίες και να τις δίνει, όταν ζητηθούν· 2. Ανάμνηση.

Στο μυαλό του, ο Μάικλ Ρίγκαν έπρεπε να βρίσκεται εκεί. Επρεπε να είχε βρει τα κότσια. Χρόνια εργαζόμενος στον Δήμο της Νέας Υόρκης, πρώτος υποδιοικητής της πυροσβεστικής υπηρεσίας μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001, συντόνισε δεκάδες κηδείες και επιμνημόσυνες δεήσεις, βοήθησε εκατοντάδες διαλυμένες οικογένειες. Παρ’ όλα αυτά, δεν μπορούσε να αποτινάξει τις ενοχές. Επρεπε να είναι εκεί, στους Δίδυμους Πύργους.

Επειτα από δυο-τρεις μήνες, ο Ρίγκαν μοιράστηκε επιτέλους τις τύψεις του με έναν εμβρόντητο συνάδελφό του, ο οποίος του είπε πως ήταν εκεί. Είχε βοηθήσει μάλιστα στη μεταφορά της σορού του πρώτου υποδιοικητή της πυροσβεστικής υπηρεσίας, του Μπιλ Φίχαν, καθώς και του τομεάρχη Πίτερ Γκάνσι, στο νεκροτομείο της Πρώτης Λεωφόρου. Μα δεν το θυμόταν;

Κοιτάζοντας πίσω, ο Μάικλ Ρίγκαν νιώθει πως το μπλοκάρισμα αυτό πρέπει να ήταν ένας τρόπος να διαχειριστεί το πώς χάθηκαν μέσα σε μια στιγμή χιλιάδες, ανάμεσά τους και πολλοί στενοί του φίλοι. «Ηταν ένας μηχανισμός ασφαλείας», λέει. «Είδα φριχτά πράγματα εκείνη την ημέρα και δεν ήθελα να τα σκέφτομαι». Εξήντα τεσσάρων χρόνων σήμερα, έχει τις αναμνήσεις του, τις ιστορίες του. Κάποιες είναι αστείες, με εκείνο τον σκοτεινό ιρλανδικό τρόπο. Κάποιες είναι τόσο στενάχωρες, που η μόνη απάντηση είναι η σιωπή. Ο ίδιος αποφεύγει τις επετείους, την ετήσια απαγγελία των ονομάτων των νεκρών, καθώς και όλα τα ντοκιμαντέρ, τα βιβλία, τις εκθέσεις. Δεν θα επισκεφθεί, λέει, ποτέ το Μνημείο και Μουσείο της 11ης Σεπτεμβρίου. «Δεν χρειάζομαι να πάω πίσω».

Τη συγγραφέα Νίκι Στερν, πάλι, πίσω σε εκείνο το απατηλά ηλιόλουστο πρωινό μπορεί να την πάει η μυρωδιά ενός πούρου. Ο σύζυγός της Τζιμ Πορτόρι, εργαζόμενος στον 96ο όροφο του βόρειου πύργου, απολάμβανε πού και πού ένα πούρο. Ή και η θέα ενός ποδηλάτου. Απλώς ενός ποδηλάτου: μετακινούνταν συχνά με ποδήλατο ο Τζιμ. «Προσπαθώ να βάζω στεγανά», λέει. «Αλλά υπάρχει μια μόνιμη διαρροή». Θυμάται, πώς να μη θυμάται; Να ψωνίζει σε ένα σουπερμάρκετ κοντά στο σπίτι της στο Πρίνστον, όταν κάποιος φώναξε κάτι σαν «χτυπήθηκε το World Trade Center!».

Να ειδοποιείται έξι μήνες αργότερα πως ένα μικροσκοπικό κομμάτι του Τζιμ είχε ταυτοποιηθεί. Να γράφει και να γράφει, κάθε βράδυ, περισσότερες από 150.000 λέξεις που δεν θα δει ποτέ κανείς. Να προσπαθεί να ξεπεράσει τον πόνο, το σκοτάδι, χτίζοντας κάτι το φωτεινό. Η δραστηριοποίησή της στη μη κερδοσκοπική οργάνωση οικοδόμησης της ειρήνης Search for Common Ground είναι για εκείνη ένας ακόμα τρόπος να θυμάται. «Δεν θέλω κανείς να το περάσει αυτό», λέει. «Αλλά ούτε θέλω να σπαταλήσω τη ζωή μου λέγοντας “δεν μπορείς να καταλάβεις τι πέρασα”. Ποιο το νόημα; Γιατί θα έπρεπε να μπορούν;».