«Από τότε που εκείνος πέθανε, όλα έχουν αλλάξει»

To 2017, πλησίασε την Πρίσιους ένα κορίτσι από τη γειτονιά και της πρότεινε μια εντυπωσιακή εναλλακτική: να φύγει από τη Νότια Νιγηρία για την Ιταλία, όπου θα μπορούσε να εργαστεί ως ράφτρα και να στέλνει πίσω χρήματα για να συντηρεί την οικογένειά της. Η κοπέλα είχε δει άλλους στα social media να ζουν όμορφη ζωή στην Ευρώπη και σκέφτηκε πόσο θα βοηθούσε τους δικούς της. «Με ξεγέλασε», λέει σήμερα η 22χρονη στους «Financial Times». «Και υπέφερα πολλά».

Το ταξίδι δεν ήταν εύκολο. Από μεσάζοντα σε μεσάζοντα πέρασε από τη Νιγηρία στον Νίγηρα στην καρότσα ενός φορτηγού με 25 αγνώστους και μετά έκανε μια τριήμερη διαδρομή διασχίζοντας τη Σαχάρα. Ηταν όλοι κουρασμένοι και νηστικοί, κάποιοι πέθαναν. Ομως τα χειρότερα ήρθαν όταν έφθασαν στα σύνορα με τη Λιβύη. Επί δώδεκα μήνες η Πρίσιους εκδιδόταν με τη βία ως πόρνη μαζί με δεκάδες άλλα κορίτσια από όλη την υποσαχάρια Αφρική. Δεν μπορούσε να βγει από το σπίτι και υπέμενε κακοποίηση και πείνα. «Δεν ισχύει κανένας νόμος στη Λιβύη», λέει η νεαρή που κατάφερε να ξεφύγει το 2019. «Λένε ότι από τότε που εκείνος πέθανε, όλα έχουν αλλάξει».

«Εκείνος» είναι ο Μουαμάρ Καντάφι. Χιλιάδες πρόσφυγες αναφέρουν ιστορίες κακοποιήσεων και αγριότητας όσο διέσχιζαν τη Λιβύη που βυθίστηκε στο χάος μετά την ανατροπή του δικτάτορα. Εδώ και μία δεκαετία μετά την ανατροπή του Καντάφι, η Λιβύη έγινε ο κύριος διάδρομος για τους Αφρικανούς που θέλουν να φθάσουν στην Ευρώπη. Αυτή τη στιγμή, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, περισσότεροι από 700.000 είναι εγκλωβισμένοι στη Λιβύη, σε άθλιες συνθήκες που κάνουν τη Διεθνή Επιτροπή Διάσωσης να αποκαλεί το ταξίδι αυτό «την πιο επικίνδυνη μεταναστευτική διαδρομή».

Δέκα χρόνια μετά, οι αναλυτές λένε πως οι επιπτώσεις της ανατροπής του Καντάφι, τον Αύγουστο του 2011, ο οποίος βρισκόταν επί 42 χρόνια στην εξουσία, μέσα στη διαφθορά και τη συστηματική καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και της δολοφονίας του δύο μήνες αργότερα γίνονται ακόμα αισθητές πέραν της Λιβύης: στους θανάτους προσφύγων που προσπαθούν να διασχίσουν τη Μεσόγειο μέσα σε φουσκωτά, στα στρατόπεδα με τους σκλάβους και τα πορνεία στην ξηρά και στην κατάρρευση κάθε ασφάλειας στην περιοχή με τους εκατομμύρια εκτοπισμένους. «Η κατάσταση στη Λιβύη υπονομεύει όλες τις γύρω χώρες», λέει ο Ματίας Χούνκπε, επικεφαλής ανθρωπιστικής οργάνωσης στη Δυτική Αφρική. «Το Μάλι, ο Νίγηρας, το Τσαντ, όλα αυτά τα κράτη σε κάποιο βαθμό έχουν θέμα ως αποτέλεσμα της έλλειψης σταθερότητας στη Λιβύη».

Η χώρα έχει βυθιστεί στο χάος και στη βία μετά τις αμφισβητούμενες εκλογές του 2014, καθώς οι αντίπαλες πλευρές χώρισαν το κράτος σε περιοχές όπου δρουν ένοπλες ομάδες, συμμορίες και λαθρέμποροι. Τον Μάρτιο, ορκίστηκε μια προσωρινή Αρχή με τη στήριξη του ΟΗΕ, σε μια προσπάθεια να τεθεί τέλος στον διετή εμφύλιο πόλεμο που έχει παρασύρει στη δίνη του όλες τις περιφερειακές δυνάμεις αλλά και μισθοφόρους από το Τσαντ, τη Ρωσία, τη Συρία και το Σουδάν. Η νέα κυβέρνηση επιδιώκει να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές τον Δεκέμβριο. Οι υπουργοί Εξωτερικών των γειτονικών χωρών συναντήθηκαν την περασμένη εβδομάδα προκειμένου να συζητήσουν την κατάσταση αναγνωρίζοντας τη σοβαρότητά της.

Τον Φεβρουάριο του 2011, κατά τις εξεγέρσεις της Αραβικής Ανοιξης, οι νέοι Λίβυοι, εντυπωσιασμένοι από την ανατροπή των κυβερνήσεων σε Αίγυπτο και Τυνησία, χρησιμοποίησαν τα social media για να οργανώσουν Ημέρα Οργής ενάντια στην  εξουσία του Καντάφι. Η Δύση, με επικεφαλής τη Γαλλία, παρενέβη στρατιωτικά, παρά την αντίρρηση του τότε αντιπροέδρου των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν. Τα μαχητικά του ΝΑΤΟ χτύπησαν τον Μάρτιο και τον Αύγουστο οι αντάρτες κατέλαβαν το κτιριακό συγκρότημα του Καντάφι. Στις 20 Οκτωβρίου βρήκαν τον Καντάφι να κρύβεται στη Σύρτη και τον εκτέλεσαν με συνοπτικές διαδικασίες.

Η απώλειά του άφησε κενό και προκάλεσε αναταραχή. Ο πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα δήλωσε το 2016 ότι το «χειρότερο λάθος» του ήταν «πως δεν είχαμε σχέδιο για την επόμενη μέρα» στη Λιβύη. Και ο Μπάιντεν σε συνέντευξη την ίδια χρονιά εξήγησε γιατί τότε είχε αντιρρήσεις: «Ρωτούσα: Εντάξει, φεύγει. Δεν θα διαλυθεί το κράτος; Τι θα συμβεί μετά; Δεν θα γίνει η Λιβύη ένα τρυβλίο για την επέκταση του εξτρεμισμού;».