Mikis χωρίς σύνορα

Μόνο τον «Ζορμπά» να είχε γράψει, ανεξαρτήτως πώς αντιμετωπίστηκε η εν λόγω σύνθεση και τι συμβόλισε, ο Μίκης Θεοδωράκης θα είχε εξασφαλίσει τη διεθνή απήχηση της μουσικής του. Μέσω της ομότιτλης ταινίας «εφηύρε» το συρτάκι, το οποίο χόρεψε ο Αντονι Κουίν (κυρίως) με τον Αλαν Μπέιτς. Από το 1964 έως σήμερα, 56 από την κυκλοφορία του δίσκου 45 στροφών (στη δεύτερη πλευρά ήταν το «Στρώσε το στρώμα σου»), συνεχίζει να ακούγεται σε όλο τον κόσμο. Η μελωδία έφτασε στο νούμερο 6 στο UK Singles Chart τον Αύγουστο του 1965, σε ερμηνεία από τους Marcello Minerbi & His Orchestra. Το τραγούδι «εμφανίστηκε», μεταξύ άλλων, στην ταινία «Δύο καπνισμένες κάννες», και στο επεισόδιο «Subdivision» του Prison Break. Επίσης, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, προβλήθηκε βίντεο με μέλη της μαοϊκής αντάρτικης οργάνωσης του Περού «Φωτεινό Μονοπάτι» να χορεύουν… συρτάκι υπό τον «Ζορμπά».

Πέντε χρόνια νωρίτερα, το 1959, είχε υπογράψει τη μουσική για την ταινία «Luna de miel» που ενδεχομένως κανείς δεν θυμάται, αλλά άρχισαν αμέσως οι διασκευές στη μελωδία των τίτλων και το 1963 οι Beatles ερμήνευσαν το «Honeymoon song» («Αν θυμηθείς το όνειρό μου»). Συνθέσεις του εκτός από τα Σκαθάρια έχουν ερμηνεύσει η Σίρλεϊ Μπάσεϊ και η Τζόαν Μπαέζ, ενώ είχε γράψει μουσική για τις ταινίες «Φαίδρα» (1962), «Ζ» (1969) και «Σέρπικο» (1973). Το 1970, για τη μουσική στην ταινία «Ζ», του απονεμήθηκε το βραβείο BAFTA για πρωτότυπη μουσική, ενώ ήταν υποψήφιος στην ίδια κατηγορία το 1974 για την ταινία «Κατάσταση πολιορκίας» και το 1975 για την ταινία «Σέρπικο». Επίσης ήταν υποψήφιος για Γκράμι το 1966 και το 1975 για το μουσικό θέμα των ταινιών «Ζορμπάς» και «Σέρπικο» αντιστοίχως.

Ο Μίκης Θεοδωράκης συνεργάστηκε επίσης με την Εντίθ Πιαφ, το 1962. Η γαλλίδα τραγουδίστρια ερμήνευσε την «Ομορφη Πόλη» στα γαλλικά και το «Quatorze Juillet», τα οποία περιλαμβάνονται στη μουσική της ταινίας «Les amants de Teruel». Για την προώθηση της ταινίας τού είχαν ζητήσει να γίνουν τα τραγούδια στα γαλλικά για να τα ερμηνεύσει η Πιαφ. Συνεργάστηκε μαζί της, που αν και δεν τη γνώρισε στην καλύτερη κατάσταση της υγείας της, εντούτοις η συνεργασία τους, του είχε μείνει αξέχαστη. Ο Μίκης Θεοδωράκης είχε συνεργαστεί και με μία από τις γνωστότερες ιταλίδες τραγουδίστριες και ερμηνεύτριες, την Ιβα Τζανίκι. Η ίδια μίλησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για τον συνθέτη και για τον δίσκο της που έσπασε ρεκόρ πωλήσεων. «Χρωστάω πάρα πολλά στον Μίκη. Στη δεκαετία του ’70 κυκλοφόρησε ο δίσκος μου, το “Caro Theodorakis”, ο οποίος στην Ιταλία έσπασε ρεκόρ πωλήσεων. Είχε γράψει ένα τραγούδι για μένα, και εγώ ηχογράφησα με δώδεκα τραγούδια του στα ιταλικά. To “Fiume Amaro”, (το “Καημός”) πούλησε πάνω από ένα εκατομμύριο δίσκους. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ: όταν πήγα με το πικάπ, σε νοσοκομείο της Ρώμης, για να ακούσει τις ερμηνείες μου, ο Μίκης και δύο σύντροφοί του της αντίστασης άρχισαν να κλαίνε και συγκινήθηκα και εγώ. Ηταν μοναδικές στιγμές», δήλωσε η Ιβα Τζανίκι.

Πριν από 51 χρόνια, στις 17 Νοεμβρίου 1970, ο συνθέτης συνάντησε την Αρια Σαϊγιόνμαα, στην αίθουσα τελετών της παλαιάς φοιτητικής εστίας του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι. Ο λόγος για τη φινλανδή τραγουδίστρια, πολιτικό, ακτιβίστρια και περιστασιακά ηθοποιό. Σε αυτή τη βραδιά, η Αρια ερμήνευσε στη γλώσσα της τον Μίκη Θεοδωράκη και είχε αρχίσει να μελετά το έργο του και να το τραγουδά στα φινλανδικά. Κι όταν εκείνος την άκουσε, χωρίς να πει σε κανέναν τίποτα, σηκώθηκε από την πρώτη σειρά του κοινού, ανέβηκε στη σκηνή, πήρε τη θέση του στο πιάνο και τη συνόδευε σε μία συναυλία που έμελλε να είναι η πρώτη από τις ίσως περισσότερες από χίλιες συναυλίες που έδωσε τελικά μαζί του γυρνώντας πολλές φορές ολόκληρο τον κόσμο στα επόμενα χρόνια.

Το «Γελαστό παιδί», από τα εμβληματικά κομμάτια του συνθέτη, δεν είναι γραμμένο για Ελληνα αλλά για Ιρλανδό. Ηταν ο Μάικλ Κόλινς, ένας από τους σημαντικότερους ηγέτες του ιρλανδικού απελευθερωτικού κινήματος. Πρόκειται για ένα μελοποιημένο ποίημα του ιρλανδού ποιητή Brendan Beham, το οποίο μεταφράστηκε από τον Βασίλη Ρώτα και μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη τον Οκτώβριο του 1961 για τις ανάγκες του έργου «Ενας Ομηρος». Εκτός από τη Μαρία Φαραντούρη, το έχει ερμηνεύσει και η Σίρλεϊ Μπάσεϊ ως «Life Goes On». Οι Walkabouts είπαν το «Τρένο φεύγει στις οκτώ» ως «The Train Leaves At 8» (2000), οι Savage Republic παρουσίασαν τον «Andonis» (1983), τη μελωδία του «Αντώνη» από το «Μαουτχάουζεν». Η Μίλβα το 1978 κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Sowas hilft» («Σε δρόμους μακρινούς») με τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη στα γερμανικά.  Κομμάτια επίσης του συνθέτη έχουν ερμηνεύσει οι Ζορζ Μουστακί («Son de negros de Cuba» από το «Φεύγω για το Σαντιάγο» (1986), το 1993 η καταλανή ερμηνεύτρια Maria del Mar Bonet παρουσίασε το δίσκο «Ciutat preciosa», («Ομορφη πόλη») με τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, οι Αμερικανοί Devil’s Anvil διασκεύασαν το 1967 το «Μάνα μου και Παναγιά» με τίτλο «Kley», ενώ ο κλασικός κιθαρίστας Τζον Γουίλιαμς το 1971 κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Epitafios No. 2» με τραγούδια και οργανικά θέματα του Μίκη Θεοδωράκη, με τη φωνή της Μαρίας Φαραντούρη. Η ορχήστρα του Ολιβερ Νέλσον, επίσης, είχε αποδώσει σε τζαζ ενορχήστρωση τη «Φαίδρα».