Φεύγει νικητής

«Μη με κοιτάς με μάτια βουρκωμένα, μες στην καρδία μου τα ‘χω σφραγισμένα, τα όνειρά μας τα χαμένα. Πρωί πρωί θα σεργιανίσω, θα πάρω δρόμο μακρινό, τους φίλους θα αποχαιρετήσω, θα ξαποστάσω πριν να ρθει το δειλινό. Στο μακρινό ταξίδι που θα πάρω, όταν θα μείνω μόνος με το χάρο, το τελευταίο μου τσιγάρο…»

Σήμερα που τον αποχαιρετούμε, το μυαλό γυρίζει σ’ ένα συγκλονιστικό του έργο, άγνωστο στο ευρύ κοινό. Δυστυχώς, καθώς είναι το κατεξοχήν αυτοβιογραφικό του: ο «Διόνυσος», του Μίκη Θεοδωράκη, που αφήνει σήμερα για τελευταία φορά την Αθήνα και επιστρέφει για πάντα στην Κρήτη, στα Χανιά, στη γη του πατέρα του, όπως τόσο επιθυμούσε. Οπως με κάθε λεπτομέρεια εκείνος προετοίμασε, με τη φροντίδα των ανθρώπων που ο ίδιος από χρόνια επέλεξε. Ουδείς άλλος γι’ αυτόν. Εργο στο οποίο δεν έχει γράψει μόνον τη μουσική μα και τους στίχους. Ενα από τα πιο, εσωτερικά, προσωπικά του έργα. Εκεί, μοιάζει να κάνει τον απολογισμό του μιλώντας στον ίδιο του τον εαυτό. Εργο που καταλήγει στην τελευταία ώρα, στον παντοτινό αποχαιρετισμό. Στο πικρό σήμερα.

Ο «Διόνυσος» γράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του ’80. Αυτή, ήταν μία δύσκολη εποχή για τον Μίκη Θεοδωράκη. Επειδή είχε αρχίσει να διαισθάνεται ότι οι πολιτικοί αγώνες που έκανε και οι αντίστοιχοι στόχοι που έθεσε σε όλη του τη ζωή, δεν θα κατέληγαν να εκπληρωθούν. Εβλεπε ότι ο ερχομός του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία όχι μόνον στερούσε πολύ μεγάλο δυνητικό τμήμα της δύναμης της Αριστεράς, αλλά και κάτι ακόμα: ότι ακόμα και η υποτιθέμενη ριζοσπαστικότητα του ΠΑΣΟΚ, με την οποία ακριβώς είχε ανέλθει ταχύτατα στην εξουσία, θα κατέληγε σύντομα στο «χρονοντούλαπο της ιστορίας», κατά την προσφιλή έκφραση του ιδρυτή του.

Για τον Μίκη Θεοδωράκη, όλα αυτά σήμαιναν ότι η κοινωνία που είχε οραματιστεί από έφηβος και που πάλεψε γι’ αυτή με διαρκή κίνδυνο της ζωής του και με αμέτρητες διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες και βασανιστήρια, δεν θα ερχόταν, τελικά, ποτέ. Πέρα όμως από το πραγματικό πολιτικό πρόβλημα που σήμαιναν όλα αυτά, ένιωθε και ένα είδος προσβολής εις βάρος του λαού, από το γεγονός ότι το ΠΑΣΟΚ είχε εγκαταλείψει μείζονες επιλογές του, που συνέβαλαν τα μέγιστα στην άνοδό του στην εξουσία. Και, τέτοιου είδους προσβολές, ο Μίκης Θεοδωράκης τις έπαιρνε πολύ προσωπικά. Εκείνη η περίοδος, των πολλαπλών διαψεύσεων, ερμηνεύει σε μεγάλο βαθμό και τη στάση του λίγο αργότερα, μετά το 1989.

Οπως ήταν φυσικό, η ιδιοφυής και διφυής φύση του Μίκη Θεοδωράκη, η μουσική και η πολιτική, δεν μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη από όλα αυτά. Που μαζί με διάφορα άλλα που τον απασχολούσαν εκείνη την εποχή, χωνεύτηκαν μέσα του και οδήγησαν, μεταξύ άλλων, σε αυτό το σπουδαίο έργο. Εκεί, κάνει, ουσιαστικά, έναν πρώτο απολογισμό της ζωής του. Και η περίοδος στην οποία «επιστρέφει», είναι και αυτή που τον σφράγισε περισσότερο ίσως από κάθε άλλη – και τον σφράγισε πολύ πικρά: ο Εμφύλιος και τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια, με όλα όσα αυτά έφεραν για τον ίδιο και τους συντρόφους και φίλους του, πολλοί εκ των οποίων έπεσαν τότε νεκροί και ακόμα περισσότεροι βασανίστηκαν και φυλακίστηκαν.

Ο «Διόνυσος», που έχει κατέβει στη γη, τελικά δικάζεται γι’ αυτό που είναι και που αντιπροσωπεύει. Από ένα «δικαστήριο», που θα μπορούσε να συμβολίζει τα στρατοδικεία και δικαστήρια εκείνης της τραγικής περιόδου. Ή αυτά που τώρα, ακόμα πιο τραγικά, έπρεπε να δικάσουν ακόμα και τη σορό του, αν και οι επιθυμίες του ήταν ρητές και απόλυτες. Και μπορεί πράγματι κάποια απ’ τα «όνειρά του τα χαμένα» για την κοινωνία να μην εκπληρώθηκαν. Ομως, η ετυμηγορία του λαού και της Ιστορίας τον δόξασε. Οσο κανέναν. Και, σήμερα, την ώρα που είναι βουρκωμένα γι’ αυτόν τα μάτια όλων των Ελλήνων, φεύγει νικητής.