Η σύνεση της Μέρκελ στην ελληνική κρίση

Στη Βορειοανατολική Γερμανία οι άνθρωποι μαθαίνουν από μικροί να κρύβουν τα αισθήματά τους δημοσίως, να τα καλύπτουν με μια αδιαπέραστη ψυχρότητα. Η Ανγκελα Μέρκελ μεγάλωσε στη Βορειοανατολική Γερμανία. Και ίσως για αυτό δεν ήταν θερμή για πολύ καιρό με την Ελλάδα, όπως φάνηκε στις επισκέψεις της το 2007 και το 2012 στην Αθήνα. Και τις δύο φορές συναντήθηκε με την ηγεσία του «αδελφού» κόμματος, της Νέας Δημοκρατίας.

Στα 16 χρόνια καγκελαρίας της, το 2015 θα παραμείνει το μοιραίο έτος στις ελληνο-γερμανικές σχέσεις.

Στην πραγματικότητα, τα γεγονότα αυτής της αξέχαστης χρονιάς είχαν δρομολογηθεί τον Απρίλιο του 2014, όταν η Μέρκελ επισκέφτηκε για άλλη μια φορά τον πρώην έλληνα πρωθυπουργό, Αντώνη Σαμαρά, στην Αθήνα. Στόχος ήταν ένα θετικό μήνυμα μετά από 5 χρόνια κρίσης. Η ελληνική οικονομία είχε πάρει την ανιούσα – για λίγο τουλάχιστον. Αλλά η ένταση ήταν χειροπιαστή. H Μέρκελ ήθελε να επιστρέψει στο Βερολίνο εκείνη την Παρασκευή. O Σαμαράς καθυστέρησε τα ραντεβού της, με την ελπίδα να μείνει στην Αθήνα έχοντας προετοιμάσει πλούσιο δείπνο. Αδικα! Τον αποχαιρέτησε με μία ψυχρή χειραψία, για να προλάβει το αεροπλάνο της να προσγειωθεί στο Βερολίνο το τελευταίο δευτερόλεπτο πριν κλείσει ο γερμανικός εναέριος χώρος. Η εσπευσμένη αναχώρηση εξελήφθη ως προσβολή στον Σαμαρά, ερμηνεύτηκε ως το τέλος της ελληνο-γερμανικής φιλίας μέσα στην οικογένεια των συντηρητικών κομμάτων, με πολλαπλές συνέπειες: o Σαμαράς έχασε της εκλογές στις αρχές του 2015, ο Αλέξης Τσίπρας ήρθε, είδε, και οδήγησε την ελληνική οικονομία στο χείλος του γκρεμού.

Χωρίς τη συνετή δράση της Ανγκελα Μέρκελ, η πορεία της Ελλάδας τα τελευταία έξι χρόνια θα είχε εξελιχθεί διαφορετικά: το Grexit και η πτώχευση της χώρας ήταν πολύ κοντά. Eπικρίθηκε η Μέρκελ, δικαίως, για τον δισταγμό της στην αρχή της ελληνικής κρίσης. Αλλά οι ισορροπίες της στις κρίσιμες ώρες του 2015 ήταν ζωτικής σημασίας για την Ελλάδα. Διότι υπήρχε μία ισχυρή ομάδα πολιτικών στη Γερμανία, ένα νέο αντιευρωπαϊκό κόμμα – τo AfD – και ΜΜΕ που παρακινούσαν κατά την Ελλάδας, καθώς και μερικοί οικονομολόγοι με μεγάλη επιρροή, οι οποίοι, με κυρίως γερμανικού ενδιαφέροντος επιχειρήματα, δραστηριοποιούνταν ενεργά για την έξωση της Ελλάδας από την ευρωζώνη.

Δύο φορές η χώρα βρέθηκε στα πρόθυρα της καταστροφής: Τον Φεβρουάριο του 2015 με την τελευταία παράταση του προγράμματος βοήθειας και τον Ιούλιο του 2015 μετά το αρνητικό δημοψήφισμα στην Ελλάδα και τη θεαματική «κωλοτούμπα» του έλληνα πρωθυπουργού, Αλέξη Τσίπρα.

Τον Φεβρουάριο, ήταν ο τότε υπουργός Οικονομικών Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, ο οποίος προειδοποίησε μία εβδομάδα πριν από τη λήξη της προθεσμίας στις 28 Φεβρουαρίου με το περίφημο «isch over». Αλλά κόντρα στην προσδοκία πολλών και τη σιωπηλή ελπίδα ορισμένων, το τελευταίο δευτερόλεπτο, υπήρξε συμφωνία μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και των ευρωπαίων πιστωτών, μετά την οποία το πρόγραμμα ενίσχυσης της Ελλάδας παρατάθηκε για αρκετούς μήνες. H καγκελάριος Μέρκελ δεν ακολούθησε τον πανίσχυρο στο Eurogroup, υπουργό Οικονομικών της.

Κρισιμότερη ήταν η κατάσταση μετά το «Οχι» στο δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015. Στη Γερμανία κάποιοι άρχισαν να ανοίγουν σαμπάνιες, άλλοι κάλυπταν τη χαρά τους για την αναμενόμενη έξοδο της Ελλάδας με υποκριτικά λόγια της λύπης. Ο σοσιαλδημοκράτης υπουργός Οικονομίας, Ζίγκμαρ Γκάμπριελ, διαπίστωνε ότι «ο Τσίπρας έχει γκρεμίσει τις τελευταίες γέφυρες, μέσω των οποίων Ευρώπη και Ελλάδα θα μπορούσαν να οδηγηθούν σε συμβιβασμό», ενώ ο υποψήφιος καγκελάριος του SPD, Μάρτιν Σουλτς, ζητούσε ανθρωπιστική βοήθεια για τη χώρα που θα έφευγε σύντομα από την ευρωζώνη. Η Μέρκελ, ωστόσο, κράτησε και πάλι χαμηλό προφίλ, μολονότι η πλειοψηφία των Γερμανών επηρεασμένοι και από την εκστρατεία ορισμένων γερμανικών ΜΜΕ, ήταν αρνητικοί στην παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ.

Τη μοιραία αυτή χρονιά για δεύτερη φορά οι εξελίξεις διέψευσαν τις προσδοκίες πολλών στη Γερμανία: Ο Τσίπρας έκανε την περίφημη κωλοτούμπα του, απομάκρυνε τον απαράδεκτο υπουργό Οικονομικών, Γιάνη Βαρουφάκη, και μπήκε στον δύσκολο μαραθώνιο της διαπραγμάτευσης με τους πιστωτές. Η Μέρκελ αντιμετώπισε με σεβασμό την πολιτική επιβίωση του Τσίπρα μετά την «κωλοτούμπα». «Εάν οι πολιτικοί ηγέτες στην Ελλάδα έχουν τη βούληση, εξακολουθεί να είναι εφικτή μια συμφωνία με τα τρία θεσμικά όργανα», είπε στο Μπούντεσταγκ. Με τη συμφωνία στις 13 Ιουλίου 2015, η Ελλάδα παρέμεινε στην ευρωζώνη, επίσης χάρη στη σύνεση της Μέρκελ.

Προς αποφυγή παρεξηγήσεων: Για την παραμονή της Ελλάδας στην ευρωζώνη η Μέρκελ δεσμεύτηκε ήδη από το 2011, μετά τον αρχικό της δισταγμό, βάζοντας αυστηρά φρένο στον τότε υπουργό Οικονομίας Φίλιπ Ρέσλερ, ο οποίος επεδίωκε την πτώχευση της Ελλάδας.

Δυστυχώς επιβεβαιώθηκε σε μία άλλη εκτίμηση: Το 2011 προέβλεψε ότι η έξοδος της Ελλάδας από την κρίση χρέους «θα είναι μια πολύ μεγάλη, σταδιακή διαδικασία». Αυτή η πορεία συνεχίζεται επί 10 χρόνια και δεν έγινε ευκολότερη στην κρίση του κορωνοϊού.

Οταν η Ανγκελα Μέρκελ επισκέφθηκε τον Αλέξη Τσίπρα στην Αθήνα στις αρχές του 2019, η χώρα ήταν και πάλι στα πρόθυρα αλλαγής πρωθυπουργού. Εμεινε όμως η εντύπωση ότι είχε χαρεί στη ζεστή αγκαλιά του Τσίπρα, όταν την αποχαιρέτησε.

Ο καθηγητής Αλέξανδρος Κρητικός είναι διευθυντής έρευνας στο Γερμανικό Ινστιτούτο Οικονομικών Ερευνών «DIW» στο Βερολίνο.