«Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος δεν ήταν αναπόφευκτος»

Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη (Α’ 23,6) ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ήταν αναπόφευκτος. Και αυτό γιατί, πίσω από τις ορατές αφορμές και διαφορές μεταξύ των Αθηναίων και των Πελοποννησίων, που οδήγησαν στη διάλυση της τριακονταετούς ειρήνης, υπήρχε ο πλέον αληθινός αλλά καθόλου προφανής λόγος [«την μεν γαρ αληθεστάτην πρόφασιν, αφανεστάτην δε λόγω»]. Αυτός, κατά τη γνώμη του Θουκυδίδη, ήταν ότι «η διαρκώς αυξανόμενη δύναμη των Αθηναίων φόβιζε τους Λακεδαιμονίους και τους εξανάγκασε να αρχίσουν τον πόλεμο» [«τους Αθηναίους ηγούμαι μεγάλους γιγνομένους και φόβον παρέχοντας τοις Λακεδαιμονίοις αναγκάσαι ες το πολεμείν»]. Την άποψη αυτή θα επαναλάβει στο βιβλίο Α’, με πιο χαρακτηριστική περίπτωση όσα λέει για την απόφαση των Λακεδαιμονίων να πάνε σε πόλεμο: «Αυτό έγινε», λέει, «όχι γιατί πείστηκαν από τις παροτρύνσεις των συμμάχων τους αλλά από φόβο μήπως οι Αθηναίοι αυξήσουν ακόμη περισσότερο τη δύναμή τους, καθώς έβλεπαν ότι είχαν ήδη υπό την εξουσία τους το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας» [Α’ 88 «ὅσον φοβούμενοι τοὺς Ἀθηναίους μη επί μείζον δυνηθώσιν, ορώντες αυτοίς τα πολλά της Ελλάδος υποχείρια ήδη όντα»].

Ο Σάιμον Χόρνμπλαουερ (Simon Hornblower), κορυφαίος ιστορικός και συγγραφέας τρίτομου ερμηνευτικού υπομνήματος στον Θουκυδίδη, υπογραμμίζει, σε σχέση με την άποψη του ιστορικού στο κεφάλαιο Α’ 23,6, ότι «η ρητή διατύπωση της διαφοράς ανάμεσα στα βαθύτερα αίτια και τις επιφανειακές αφορμές είναι κατά πολλούς η σημαντικότερη συμβολή του Θουκυδίδη στη μεταγενέστερη ιστοριογραφία». Ο Γκρέιχαμ Αλισον (Graham Allison), καθηγητής στην John F. Kennedy School of Government του Χάρβαρντ, αναρωτήθηκε στο πρόσφατο βιβλίο του «Destined for War: Can America Escape Thucydides’ Trap?» (2017) αν η Αμερική στην αντιπαράθεσή της με την Κίνα «μπορεί να αποφύγει την παγίδα του Θουκυδίδη», δηλαδή το αναπόφευκτο της πολεμικής σύγκρουσης λόγω της αυξανόμενης δύναμης της Κίνας· και εξήγησε ότι τα τελευταία πεντακόσια χρόνια οι συνθήκες που, κατά τον Θουκυδίδη, κατέστησαν αναπόφευκτο τον πόλεμο ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη εμφανίστηκαν σε δεκαέξι περιπτώσεις, οι δώδεκα από τις οποίες κατέληξαν σε πόλεμο. Για να του απαντήσει ο Αρθουρ Γουόλντρον (Arthur Waldron), καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, ότι η «η παγίδα του Θουκυδίδη» δεν υφίσταται, διότι την έχουν ανατρέψει η τετράτομη ιστορία του Ντόναλντ Κέιγκαν και ο γνωστός ιστορικός Ερνστ Μπάντιαν (Ernst Badian).

Είναι πράγματι ειρωνικό ότι η παραπάνω ερμηνεία του Θουκυδίδη, η οποία άλλαξε εντελώς την πολιτική προσέγγιση στις πολεμικές συγκρούσεις και είναι ένας από τους λόγους που η ιστορία του διδάσκεται διεθνώς στους διπλωμάτες και τους στρατιωτικούς, κατέστη αντικείμενο έντονης διαμάχης και κυρίως ότι η συντριπτική πλειονότητα των μελετητών αμφισβητεί την εγκυρότητα της διαπίστωσης του Θουκυδίδη ως προς τα βαθύτερα αίτια του ΠΠ  μάλιστα ο Μπάντιαν χαρακτήρισε τον Θουκυδίδη «δημοσιογράφο», που έκοβε και έραβε τα γεγονότα για να επιβάλει τα δικά του συμπεράσματα. Αυτοί που πιστεύουν ότι «είχε δίκιο» αποτελούν την εξαίρεση, όπως ο Τζορτζ Κόκγουελ (George Cawkwell, «Thucydides and the Peloponnesian War», 1997). Οσοι την αμφισβητούν και επιχειρούν να την ανατρέψουν έχουν ερευνήσει εξαντλητικά την αφήγηση του Θουκυδίδη και έχουν συγκρίνει κάθε άλλη διαθέσιμη πηγή πληροφοριών. Η γενική τάση είναι τα αίτια να εντοπίζονται σε συγκεκριμένους λόγους και η ευθύνη να αποδίδεται σε κάποια από τις εμπλεκόμενες πλευρές, δηλαδή στους Αθηναίους, τους Σπαρτιάτες και τους Κορινθίους, ή σε άλλους παράγοντες. Δεν αμφισβητείται δηλαδή η γενική ισχύς της υπόθεσης αλλά η εφαρμογή της στην περίπτωση της έναρξης του ΠΠ.

Οι τέσσερις τόμοι της ιστορίας του ΠΠ, το magnum opus του Ντόναλντ Κέιγκαν (Donald Kagan, 1 Μαΐου 1932 – 6 Αυγούστου 2021), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, κυκλοφόρησαν σε διάστημα δεκαοκτώ χρόνων από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Κορνέλ, όπου υπηρέτησε παλαιότερα. Οι τίτλοι και οι χρονολογίες τους είναι οι εξής: «The Outbreak of the Peloponnesian War» (1969), «The Archidamian War» (1974), «The Peace of Nicias and the Sicilian Expedition» (1981), «The Fall of the Athenian Empire» (1987). Υπήρξε ο πρώτος ιστορικός που αφιέρωσε έναν ολόκληρο τόμο στην έναρξη του ΠΠ, όπου επιχειρηματολόγησε, αναλυτικά και συστηματικά, ότι ο ΠΠ δεν ήταν αναπόφευκτος. Κατά την άποψή του, η τριακονταετής συνθήκη ειρήνης μεταξύ Αθηνών και Σπάρτης (445 π.Χ.) ήταν μια μελετημένη συμφωνία που μπορούσε και έπρεπε να διαρκέσει, όπως άλλωστε φάνηκε στο διάστημα που ίσχυσε. Το 1969 ο Κέιγκαν υποστήριξε ότι όλα τα εμπλεκόμενα μέρη είχαν μερίδιο ευθύνης για την έναρξη του πολέμου, αν και τη μεγαλύτερη ευθύνη είχαν οι Κορίνθιοι. Στους Αθηναίους ειδικά επέρριψε αλαζονεία και σκληρότητα στη στάση τους έναντι της Ποτίδαιας και των Μεγάρων και υποστήριξε ότι αν δεν είχαν εκδώσει το Μεγαρικό Ψήφισμα ή αν αργότερα είχαν αποφασίσει να το ανακαλέσουν, ο πόλεμος δεν θα είχε ξεκινήσει.

ΑΠΟΤΥΧΙΑ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ. Κατά την άποψη του Κέιγκαν, οι πολιτικοί όλων των πλευρών επέδειξαν «έλλειψη διορατικότητας» («a failure of imagination»). Νόμιζαν ότι κάτι θα κέρδιζαν από τον πόλεμο, βασίστηκαν μόνο στην εμπειρία περασμένων πολέμων, δεν υπολόγισαν τις συνέπειες μιας λανθασμένης εκτίμησης των δεδομένων, αφού ανέμεναν έναν σύντομο πόλεμο, και ούτε καν τον δεκαετή Αρχιδάμειο, και δεν είχαν εναλλακτικά σχέδια και τρόπους διαφυγής σε περίπτωση αποτυχίας. Απέτυχαν να προβλέψουν ότι ο πόλεμος θα ήταν μακρότατος και θα προκαλούσε ανυπολόγιστες καταστροφές. Αν το είχαν κάνει, δεν θα είχαν εμπλακεί σε έναν τέτοιο πόλεμο για σχετικά ασήμαντες αφορμές. Και καταλήγει ως εξής: «Ο πόλεμος προκλήθηκε από ανθρώπους που πήραν λανθασμένες αποφάσεις σε δύσκολες περιστάσεις. Ούτε οι περιστάσεις ούτε οι αποφάσεις ήταν αναπόφευκτες».

Η κατακλείδα των συμπερασμάτων του βρίσκεται στον αντίποδα της άποψης του Θουκυδίδη για τα βαθύτερα αίτια της σύγκρουσης των Αθηναίων με τους Σπαρτιάτες. Κατά ανάλογο τρόπο, ο Κέιγκαν απορρίπτει την ερμηνεία του Θουκυδίδη ότι «ο πλέον αληθινός λόγος» [«τη αληθεστάτη προφάσει»] για την ανάληψη της σικελικής εκστρατείας ήταν η επιθυμία των Αθηναίων να καταλάβουν όλο το νησί και ότι η ανταπόκριση στο αίτημα των Εγεσταίων για παροχή πολεμικής συνδρομής ήταν προσχηματική. Ο Κέιγκαν δεν κατακρίνει την απόφαση για τη σικελική εκστρατεία αλλά την αποτυχία της, για την οποία επιρρίπτει την ευθύνη κυρίως στον Νικία και όχι στον δήμο των Αθηναίων, που είναι η άποψη του Θουκυδίδη (Β’ 65,11). «Αν δεν ήταν τα λάθη και οι παραλείψεις του Νικία», γράφει ο Κέιγκαν, «η εκστρατεία θα είχε επιτύχει». Ο Θουκυδίδης δεν ήταν ουδέτερος παρατηρητής αλλά άμεσα εμπλεκόμενος («participant») στα γεγονότα, αφού ως στρατηγός των Αθηναίων απέτυχε το 424 π.Χ. να προστατεύσει την Αμφίπολη από τον Βρασίδα και εξορίστηκε. Ηταν λοιπόν λογικό, υποστηρίζει ο Κέιγκαν, να απορρίπτει τις ερμηνείες των γεγονότων και την απόδοση ευθυνών που προέρχονταν από τον δήμο, ειδικά αφότου περιήλθε υπό των έλεγχο των δημαγωγών, και να υπερασπίζεται τον Νικία και παλαιότερα τον Περικλή.

Η θέση του Κέιγκαν ότι τα γεγονότα θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά, αν τα εμπλεκόμενα μέρη είχαν αποφασίσει ή δράσει διαφορετικά, αποτελεί μόνιμη συνισταμένη της ιστορικής ανάλυσης που υιοθετεί. Μια δεύτερη συνισταμένη είναι η συνεξέταση του ΠΠ με πολέμους της νεότερης ιστορίας. Μάλιστα το 1995 δημοσίευσε μονογραφία με τίτλο «On the Origins of War and the Preservation of Peace», όπου παρουσιάζει διαδοχικά τον ΠΠ, τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Β’ Καρχηδονιακό Πόλεμο, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την κρίση της Κούβας και εξάγει συνολικά συμπεράσματα. Ο προσεκτικός αναγνώστης των γραπτών του Κέιγκαν θα διαγνώσει ότι πίσω από τη δήλωσή του «As a historian, I naturally think of events and situations that seem similar to the ones I am studying» (1969, πρόλογος) υπόκειται η πασίγνωστη θουκυδίδεια ρήση για τη χρησιμότητα της ιστορίας του: «Αυτοί όμως που θα θελήσουν να εξετάσουν με ακρίβεια όσα ήδη έγιναν και όσα, σύμφωνα με τα ανθρώπινα πράγματα, θα ξανασυμβούν κάποτε με τον ίδιο ή παραπλήσιο τρόπο [«τοιούτων και παραπλησίων»], θα μου αρκέσει να κρίνουν την ιστορία μου ωφέλιμη. Γιατί γράφτηκε για να αποτελέσει αιώνιο απόκτημα και όχι για να διαρκέσει μόνον όσο διαρκεί η απαγγελία της [«κτῆμά τε ἐς αἰεὶ μᾶλλον ἢ ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν ξύγκειται»]» (Α’ 22,4).

Ο Κέιγκαν θαύμαζε τον «αναθεωρητή» («revisionist») ιστορικό Θουκυδίδη και ταυτιζόταν μαζί του, θεωρώντας τον εαυτό του επίσης «αναθεωρητή» ιστορικό. Ετσι ίσως εξηγείται η αντίφαση ανάμεσα στο ότι από τη μια τον θαύμαζε και από την άλλη επιχειρούσε να ανατρέψει τις ερμηνείες του. Αισθανόταν ότι μπορούσε να διαγνώσει και να αποκαλύψει την «αλήθεια» πίσω από όσα γράφει ο ιστορικός από τον Αλιμούντα – ο ίδιος θα έλεγε «την αληθεστάτην πρόφασιν» – και τα βαθύτερα κίνητρά του, έτσι που να «ξαναγράψει» την ιστορία του ως νέος Θουκυδίδης (πβ. «Thucydides: The Reinvention of History», 2009).

ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗ. Ο Κέιγκαν ήταν βαθύτατα επηρεασμένος από την αρχαία αντίληψη ότι η φυσική κατάσταση της ανθρωπότητας είναι ο πόλεμος και όχι η ειρήνη, που είναι η σύγχρονη αντίληψη. Μάλιστα, στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, που συνεπιμελήθηκε το 2013 με τον Γκρέγκορι Βιτζάνο (Gregory Viggiano) και τιτλοφορείται «Μen of Bronze: Hoplite Warfare in Ancient Greece», οι Κέιγκαν και Βιτζάνο ξεκινούν παραπέμποντας στην εξής ρήση του Κλεινία από τους Νόμους του Πλάτωνα: «Αυτό που οι περισσότεροι άνθρωποι αποκαλούν ειρήνη δεν είναι παρά κάτι φαινομενικό, γιατί στην πράξη μεταξύ των πόλεων υφίσταται πάντοτε ένας ακήρυκτος πόλεμος προς όλες τις άλλες πόλεις» (626a). Συνεπής με την παραπάνω θέση και την αρχαία ελληνική πρακτική, ο Κέιγκαν υποστήριξε στην προαναφερθείσα μονογραφία του 1995 ότι «η διατήρηση της ειρήνης απαιτεί προσπάθεια, σχεδιασμό, διάθεση πόρων και θυσίες, όπως και ο πόλεμος». Αυτή η αντίληψη βρίσκεται πίσω από τη «νεοσυσυντηρητική» ιδεολογία του, που τον οδήγησε να συνταχθεί με τους Ρίγκαν και Μπους (τον νεότερο) και να συνδράμει τις πολιτικές τους, τασσόμενος υπέρ των εξωτερικών πολεμικών επεμβάσεων των ΗΠΑ. Είδαμε άλλωστε ότι δεν κατακρίνει τη σικελική εκστρατεία των Αθηναίων αλλά εξηγεί πώς θα μπορούσε να είχε πετύχει, ενώ, όπως επισήμανε ο Αντονι Γκράφτον (Anthony Grafton), αποφεύγει να προβάλει τον κυνικό διάλογο Αθηναίων και Μηλίων.