Η νίκη της επιβίωσης, η ήττα της ζωής

Η υπό συνεχή και με συγκλίνουσες παραλλαγές πολυεπίπεδη ομογενοποίηση της πλανητικής κοινωνίας του ψηφιακού μετασχηματισμού διά της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης της Ανθρωποκαίνου Εποχής, δηλαδή της απόλυτης κυριαρχίας του ανθρώπινου είδους επί της Φύσης, υποκύπτει με χλιαρές αντιστάσεις στις επαγγελίες αυτής της νέας κατάστασης. Αυτές προσδιορίζουν και επιδεικνύουν εντυπωσιακές  μεταβάσεις από ένα πονεμένο παρελθόν και παρόν προς ένα παρηγορητικό μέλλον ευτυχίας, περίπου αναπόφευκτης, μακράν του άλγους και της ανησυχίας. Πρόκειται για πρωτόγνωρη εξέλιξη, ταχύτατα θεσμοθετούμενη και δικαιοποιούμενη από γιγάντιες πλανητικές οικονομικές και πολιτικές ενότητες, συμπαγείς ομάδες, αλλά και πρόσωπα, αφήνοντας πίσω τους τις δεσμεύσεις τής εν ισχύι και εκ παραδόσεως πολιτικής θεωρίας και πράξης, με τέτοια ευχέρεια ώστε να γίνεται λόγος για «αλλαγή παραδείγματος».

Η Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση (1750) εξελίχθηκε παράλληλα με κοινωνικές και πολιτικές ανατροπές (επαναστάσεις, εθνικές εξεγέρσεις, δημιουργία νέων κρατών), μεταφέροντας τους πόνους σωτηρίας εκ μέρους της θρησκείας από τους ουρανούς στη γη, σχεδιάζοντας και τιμώντας μέχρι θανάτου συμπαγή δόγματα εκκοσμίκευσης στο όνομα της Αγίας Τριάδας «ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη», των αιρέσεων, των αποκλίσεων και των ερμηνειών-παρερμηνειών αυτού του «Πιστεύω». Ζούμε ακόμα εντός αυτού του κλίματος ηρωισμού και πόνου, καλλιεργημένου και σχολιαζόμενου επί δυόμισι αιώνες. Οι προσλαμβανόμενες παραστάσεις και τα επ’ αυτών λογικά σχήματα μπορεί να ταράζονται από λογιών αρνήσεις, τα αγάλματα να γκρεμίζονται στο όνομα μιας διορθωτικής «δικαιοσύνης», δεν έχουν προλάβει πάντως να εισχωρήσουν στις παραμέτρους της ψηφιακής καταιγίδας. Η πρόσκληση για ένταξη θεμελιωδών αρχών της Αγίας Τριάδας (δικαιώματα, δημοκρατία, φιλελευθερισμός) στην Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση της Ανθρωποκαίνου Εποχής ή ο όποιος σεβασμός αυτών των αρχών είναι επιβεβαίωση της παράλειψής τους και της αχρηστίας τους: είναι διακοπή της συνέχειας.

Η Ιστορία έχει να επιδείξει διακοπές συνέχειας, πάντα με σύμμαχο τη βία, τη ρήξη, την καταστροφή, τον εκβαρβαρισμό, τη γενοκτονία, την αιτιολόγηση του εγκλήματος στο όνομα μιας οποιασδήποτε φαντασιακής προβολής πολιτισμού, κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ανωτερότητας. Η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση δεν συγκρίνεται με οποιοδήποτε ιστορικό παρελθόν. Είναι η πρώτη φορά όπου η πραγματικότητα πλάθεται άυλη και με δυνατότητες διαρκούς μεταβλητότητας (αναβαθμίσεις) χωρίς χρονική ανάσα ωρίμασης, μηδενίζοντας τη διάρκεια: η ολοσχερής ψηφιοποίηση «πραγμαποιεί» τον κόσμο. Είναι η πρώτη φορά όπου δεν υφίσταται λήθη: ό,τι συγκεντρώνει η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, τα περίφημα δεδομένα, παραμένουν μονίμως αποθηκευμένα ή επί μεγάλο χρονικό διάστημα: τα ξεχνάς, δεν σε ξεχνούν, σε αμφισβητούν, δεν τα αμφισβητείς. Είναι η πρώτη φορά που η εξατομίκευση των δεδομένων κατακρεουργεί την ομαδικότητα, την κοινωνικότητα, την εμπιστοσύνη στον «Αλλον», παραμερίζει τον πόνο της προσπάθειας εγγύτητας και τροφοδοτεί την αποστασιοποίηση και τη μοναξιά, τη φερεγγυότητα των «ίδιων», των αντιγράφων. Είναι η πρώτη φορά όπου τα τρέχοντα στρέφουν την πλάτη στα παραδεδεγμένα, όσο και αν τα παρηγορούν. Οπου συμβαίνει να μην υφίσταται άμεση σωματική και ψυχική βία εκ μέρους των θεσμών κοινωνικής και πολιτικής διακυβέρνησης, η παρηγοριά ως πειθώ κατευθύνει τη συνταγογράφηση «αυτοβελτιώσεων», οργανωμένων σύμφωνα με τα προσωπικά δεδομένα ώστε να εξασφαλίζεται η δρομολόγηση της αποδοχής, της συναίνεσης εν τέλει, η οποία αναισθητοποιεί τις πιθανές αμφιβολίες, σκέψεις και απόψεις. Με άλλα λόγια, αφαιρεί τον πόνο όποιας εκκρεμότητας και καλεί το άτομο να επιδείξει τις επιδόσεις του, κερδίζοντας έτσι την προσχεδιασμένη αυταξία του, παρηγορούμενο ότι την επόμενη φορά θα τα καταφέρει καλύτερα.

Η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, γέννημα ή προϋπόθεση ή συνέπεια ή συνοδοιπόρος της Ανθρωποκαίνου Εποχής, είναι λόγω αυτής της σχέσης «ολιστική», πάει να πει πως καλλιεργεί και επιβάλλει το «όλον», το οποίο αποδυναμώνει και εν συνεχεία καταργεί τις εναλλακτικές προσεγγίσεις και λύσεις, πλην των ενσωματωμένων σε αυτήν εναλλαγών, που δεν είναι άλλες από τις αναβαθμίσεις της, από τις εκδοχές της εξέλιξης και ανάπτυξής της (versions). Η στόχευση του «όλου» δεν έχει αποκαλύψει ως τώρα εκείνο που είναι όμως ορατό και αναμφισβήτητο. Δεν έχει αποκαλύψει τον ολοκληρωτισμό του, τον δημοκρατικό ολοκληρωτισμό του και, ακόμα χειρότερα, τον δημοκρατικοφανή ολοκληρωτισμό με όπλα την πειθώ, την παρηγοριά, την αποφυγή του πόνου του βίου, την απονέκρωση της ζωής.

Η απώλεια του «ευ ζην»

Αυτές είναι οι κατευθυντήριες γραμμές του έργου του γεννημένου στη Σεούλ Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν (1959), εγκαταστημένου από το 1980 στη Γερμανία, καθηγητή από το 2012, Φιλοσοφίας και Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο der Künste του Βερολίνου, μελετητή της Ηθικής, των Μέσων Ενημέρωσης, της Αισθητικής, της Θρησκείας. Στην «Κοινωνία της Παρηγοριάς» (γερμανική έκδοση 2020) ενισχύει και επεκτείνει τις εκτιμήσεις του για τα παρόντα και τα αναδυόμενα χαρακτηριστικά του σύγχρονου κόσμου, ευνοημένου – ας το ομολογήσουμε – από την πανδημία ως προς τον έλεγχο και την κατασκοπευτική επιτήρηση στο όνομα ενός πλανητικού κηρύγματος παρηγορητικής «επιστροφής στην κανονικότητα».

«Καθώς έχουμε απολέσει ολοκληρωτικά εκείνες τις πολιτισμικές πρακτικές που στηρίζουν τη ζωή», σημειώνει ο συγγραφέας, «επικρατεί η υστερία της επιβίωσης. Σήμερα, μας είναι εξαιρετικά δύσκολο να πεθάνουμε, γιατί είναι πια αδύνατον να ολοκληρώσουμε τον κύκλο της ζωής μας με νόημα». Το «ευ ζην», η μέριμνα για το «ευ ζην» εξαφανίζονται από μια απεριόριστη ανεκτικότητα: ο άνθρωπος καταργείται για να επιβιώσει, αλλά με κόστος τη ζωή. Παρηγορείται απέχοντας συστηματικά από τον πόνο που είναι βάσανο και δοκιμασία, από την επίπονη μελέτη αυτογνωσίας, από το πνεύμα που είναι πόνος, από τον πόνο που μεριμνά για τη διάπλαση του πνεύματος, από τον πόνο του έρωτα, από τον λογισμό που φέρνει στην επιφάνεια έναν όντως διαφορετικό κόσμο. Αυτή ακριβώς είναι η ζωή που δεν ορίζεται από δεδομένα. Απέναντί της είναι η κοινωνία της παρηγοριάς, η οποία αποφεύγει συστηματικά το αρνητικό, αντί να ενδιατρίβει μέσα του. Η διακινδύνευση ως μορφή ηρωισμού είναι πόνος που κινητοποιεί την Ιστορία ως διάρκεια. Ο παραμερισμός του πόνου θρέφει την «ιστορία» του εφήμερου, πάει να πει πως θρέφει την αδυναμία.

Εχουν προηγηθεί στις εκδόσεις Opera «Η Κοινωνία της Διαφάνειας» (2015), «Η Κοινωνία της Κόπωσης» (2015) και «Η Αγωνία του Ερωτα» (2019). Πρόκειται, μαζί με την «Κοινωνία της Παρηγοριάς», για συγγενή σύντομα, ευθύβολα κείμενα, μακριά από ιδιολεκτικές ταχυδακτυλουργίες, τα οποία διερευνούν τις κοινωνικές συνθήκες, την εκ μέρους τους διαμόρφωση αδήριτης καταδυνάστευσης του ανθρώπου, την «τσιμέντωση» του βίου με τσιμέντο την απονέκρωση της ζωής. «Η χθόνια τάξη, η τάξη της Γης, οδεύει σήμερα προς το τέλος της. Θα αντικατασταθεί από την ψηφιακή τάξη… Ο θάνατος και ο πόνος δεν ανήκουν στην ψηφιακή τάξη. Είναι απλώς οχλήσεις… Υπό τον καταναγκασμό της διαθεσιμότητας, όλα γίνονται προσιτά και καταναλώσιμα».

Απόσπασμα

Η κοινωνία
της επιβίωσης

Ο άνθρωπος εφησυχάζει, ενώ είναι μόνο θέμα χρόνου να τον καταπιεί η στοιχειακή άβυσσος. Ειδικά στην Ανθρωπόκαινο Εποχή, ο άνθρωπος είναι πιο ευάλωτος από ποτέ. Η βία που ασκεί στη φύση επιστρέφει εναντίον του με πολλαπλή ορμή. (σελ. 50)

Ειδικά ο δεξιός λαϊκισμός και η αυταρχία έχουν σήμερα ισχυρό ρεύμα. Η κοινωνία της παρηγοριάς ως κοινωνία της επιβίωσης δεν προϋποθέτει αναγκαστικά τη φιλελεύθερη δημοκρατία… Αναγνωρίζεται ότι για την καταπολέμηση της πανδημίας είναι επιβεβλημένη η επιτήρηση κάθε ανθρώπου ξεχωριστά. Αυτή η βιοπολιτική επιτήρηση δεν συμβιβάζεται με τις θεμελιώδεις αρχές του φιλελευθερισμού. Αλλά ενόψει των περιορισμών που επιβάλλουν οι κανόνες υγιεινής, η κοινωνία της επιβίωσης αναγκάζεται να παραιτηθεί από τις φιλελεύθερες αρχές της. Ηδη το ψηφιακό καθεστώς επιτήρησης, το οποίο στο μεταξύ έχει αποκτήσει ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά, υπονομεύει τη φιλελεύθερη ιδέα της ελευθερίας. Ο άνθρωπος έχει υποβιβαστεί σε ένα σύνολο δεδομένων που αποφέρει κέρδος… Αλγοριθμικά νήματα μας κινούν σαν μαριονέτες. Big data ως ψυχοπολιτικά εργαλεία καθιστούν την ανθρώπινη συμπεριφορά προβλέψιμη και κατευθυνόμενη. Η ψηφιακή ψυχοπολιτική μάς βυθίζει σε μια κρίση ελευθερίας. (σελ. 98-99)

{1BSYG}Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η Κοινωνία {LF}της Παρηγοριάς{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Βασίλης Τσαλής{CR}Εκδ. Opera, 2021, {LF}σελ.112{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 10,20 ευρ{4BTIM}ώ