Ο άνθρωπος που θα έμενε μόνος

Ο μεγάλος γερμανοεβραίος στοχαστής Βάλτερ Μπένγιαμιν, υλιστής όσο και οικουμενιστής, ρεαλιστής όσο και σουρεαλιστής, ακατάτακτος αλλά βαθύνους, την εποχή της μέσης Βαϊμάρης προβληματιζόταν για το αν πρέπει να ενταχθεί στο Γερμανικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Ταυτόχρονα όμως τον βασάνιζε και ο ανεκπλήρωτος έρωτάς του για το στέλεχος των μπολσεβίκων, τη Λετονή Ασια Λάτσις, η οποία ζούσε στη Μόσχα και διατηρούσε «κάποια» σχέση με τον γερμανό συγγραφέα, δημοσιογράφο, κριτικό και σκηνοθέτη Μπέρναρντ Ράιχ. Το ταξίδι του στη Μόσχα από την 6η Δεκεμβρίου 1926 έως την 1η Φεβρουαρίου 1927, δέκα χρόνια από την Επανάσταση και λίγο πριν από την οριστική κατά κράτος επικράτηση του Στάλιν, το επόμενο έτος, θα μπορούσε να εξεταστεί και ως προσπάθεια να λύσει τις απορίες του για τη φύση και τον χαρακτήρα του μπολσεβίκικου καθεστώτος. Το επέβαλε όμως και ο έρωτάς του.

Ερωτας, τέχνη, ιδέες, πολιτική στράτευση με αυτή τη σειρά είναι όσα βασανίζουν τον Μπένγιαμιν, όταν αποφασίζει να γράψει αυτό το μη προοριζόμενο για δημοσίευση Ημερολόγιο. Εφυγε απογοητευμένος και από τα τρία. Απ’ αυτό που αποκάλυψε η ρωσική πραγματικότητα, από τα παιγνίδια των ανθρώπων της τέχνης και τις κυβιστήσεις τους, από τη σκέψη για την κομμουνιστική του στράτευση αλλά  κυρίως από τον έρωτά του. Οι αυταπάτες του και το πώς αυτές διαλύθηκαν φαίνονται σ’ αυτό το Ημερολόγιο και τις επιστολές που έστειλε κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Μόσχα. Φαίνεται όμως και κάτι παραπάνω και ίσως και πιο σημαντικό. Αποκαλύπτεται η αδυσώπητη σύγκρουση του ελεύθερου πνεύματος με τις πολιτικές σκοπιμότητες, η σύγκρουση της ελευθερίας με την αναγκαιότητα, αλλά και το ότι ο έρωτας όσο απελευθερωτικός κι αν είναι, άλλο τόσο και τραγικός είναι.

Την ίδια περίοδο ένας άλλος επαναστάτης, ο Ερνστ Τόλερ, φίλος του Μπένγιαμιν, είχε φύγει κακήν κακώς από τη Μόσχα, παρ’ όλο που είχε γίνει αρχικά πολύ θετικά δεκτός, όταν καταγγέλθηκε όμως πως πρόδωσε τη γερμανική επανάσταση, μάλλον λόγω του ότι ήταν αναρχικός, το καθεστώς τον απέπεμψε. Αλλά και ένας άλλος φίλος του, ο Γιόζεφ Ροτ, έφυγε από τη Μόσχα λίγες μέρες αφότου έφτασε εκεί ο Μπένγιαμιν και αφού συναντήθηκαν για λίγο. Αυτός, όπως αναφέρεται στο Ημερολόγιο, έφτασε εκεί ως μπολσεβίκος και την εγκατέλειψε ως μοναρχικός. Ο Μπένγιαμιν όμως δεν είναι εύκολα κατατάξιμος, ούτε πολιτικά. Δεν έφυγε «αντιδραστικός» όπως ο Ροτ, ούτε όπως ο Αντρέ Ζιντ μιλώντας για ολοκληρωτισμό. Δεν βρήκε όμως και τον ευτυχισμένο νέο άνθρωπο που ενδόμυχα ήλπιζε ότι θα βρει. Οι απογοητεύσεις του ξεκινούν από την κατάσταση του σταθμού του τρένου όταν φτάνει εκεί και τον περίμενε ο Ράιχ όχι όμως και ή Ασια που όπως μαθαίνει είναι σε σανατόριο, κυρίως για λόγους ψυχικής υγείας και συνεχίζονται με τις λεπτομέρειες της περιγραφής της πόλης και τη ζωής των κατοίκων της. Οι σχέσεις του τρίο είναι πάντοτε αμφίθυμες και ο Μπένγιαμιν βιώνει την αγάπη-απόρριψη της Ασια και την εχθρότητα του Ράιχ με οδυνηρό τρόπο. Και οι δυο τους γνώρισαν διώξεις από το σταλινικό καθεστώς στη δεκαετία του 1930. Τίποτα δεν είναι εύκολο όμως και στη ζωή του Μπένγιαμιν, αυτού του βασανισμένου ανθρώπου, πράγμα που αποτυπώνεται τόσο στα γραπτά του όσο και στα ενδιαφέροντά του. Ο Μπένγιαμιν ταξιδεύει, πολλές φορές και μόνος του, είτε με έλκηθρο είτε σαν σαρδέλα μέσα στα μοσχοβίτικα τραμ και επισκέπτεται τις νόμιμες και παράνομες αγορές, γνωρίζει παιδιά που λιμοκτονούν, ζητιάνους που δεν είναι τόσο φορτικοί όπως αυτοί στη Γερμανία, τους πανταχού παρόντες ρακοσυλλέκτες, το πλήθος των εκκλησιών, μεγαλοπρεπείς απέξω αλλά αποψιλωμένες μέσα από τους θησαυρούς τους. Κάθε μέρα επισκέπτεται μουσεία και ναούς. Αλλά και σχεδόν κάθε μέρα παρακολουθεί θεατρικές παραστάσεις, επιθεωρήσεις, όπερες. Τότε μεσουρανούσε ο Βσέβολοντ Μεγιερχόλντ, τον οποίο εκτιμά πολύ ο Μπένγιαμιν. Δεν είναι όμως «ευγενικός» στην κρίση του για πολλούς άλλους θεατρικούς συγγραφείς αλλά και σκηνοθέτες, το έργο των οποίων απαξιώνει με βαρείς χαρακτηρισμούς. Ηδη ο «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» της Νέας Οικονομικής Πολιτικής (ΝΕΠ) που έδιωξε τους κονστρουκτιβιστές, τους σουπρεματιστές, τους αφαιρετιστές της περιόδου του πολεμικού κομμουνισμού έχει βάλει για καλά το χέρι του πάνω στην ελευθερία της τέχνης. Αντί για τέχνη «ευτελής προπαγάνδα». Κι όμως παρατηρεί το «παράδοξο» οι εργάτες, σχεδόν με τα ρούχα της δουλειάς τους να τρέχουν να παρακολουθήσουν θέατρο, κινηματογράφο και συναυλίες. Αλλά και οι εκκλησίες δεν είναι άδειες.  Η Μόσχα του είναι μια πόλη που δεν μοιάζει να είναι η Μόσχα. Μια πόλη σαν τη Νάπολη. Μια πόλη που αποτελείται από πολλά χωριά μέσα στην πόλη.

Αναφέρθηκα πιο πάνω στη ΝΕΠ. Είναι ο τελευταίος χρόνος της. Το 1927-1928 αυτή θα καταργηθεί, μαζί με την οριστική αποπομπή του Τρότσκι. Ο Μπένγιαμιν φυσικά και δεν το ήξερε. Αλλά οι παρατηρήσεις του είναι σαν να το ξέρει. Γράφει διεισδυτικά και «προφητικά», «οποιοδήποτε μέλος της ΝΕΠ θα μπορούσε να πέσει θύμα μιας μεταστροφής στην  οικονομική πολιτική ή μιας παροδικής στροφής της επίσημης προπαγάνδας. Κι όμως τεράστιες (τερατώδεις, αν λάβει κανείς υπόψη τις συνθήκες εδώ) περιουσίες περιέχονται σε χέρια λίγων» (σ. 111). Πλούτος και ανισότητες και εδώ. Μια απαξιωμένη νέα μπουρζουαζία κυριαρχεί – χειρότερα και απ’ αυτή στη Δύση. Ο Μπένγιαμιν δεν κλείνει τα μάτια, αν και είναι εμφανές πως βλέπει με μεγαλύτερη συμπάθεια την αντιπολίτευση και τον Τρότσκι. Και τότε προβαίνει σε μια κρίση που δεν είχε τολμήσει να κάνει κανείς έως τότε. Μιλά για παλινόρθωση. Με τον δικό του ελλειπτικό τρόπο αναφέρεται στην υποχώρηση της επαναστατικότητας και στην «επιβίωση» των αστικών αξιών, κυρίως στον χώρο της εκπαίδευσης. Διαπιστώνει πως κύρια επιδίωξη της νέας εξουσίας είναι «η προσωρινή αναχαίτιση του μαχητικού κομμουνισμού, η επιβολή μιας προσωρινής ταξικής ειρήνευσης, η αποπολιτικοποίηση του αστικού βίου» (σ. 85). Γι’ αυτό και όταν αναρωτιέται για το αν πρέπει να κάνει το βήμα να γίνει μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας, θέτει ως προτεραιότητά του την πνευματική του ανεξαρτησία από την ταξική του στράτευση, αφού δεν βλέπει τον εαυτό του να μπορεί να υπερασπιστεί την παλινόρθωση.

Για ένα φιλί

Ο Μπένγιαμιν αν και ανοίγει το καλειδοσκόπιο της Μόσχας και των κατοίκων της, δεν ήρθε τελικά σ’ επαφή με απλούς ανθρώπους, ούτε καν με ανώτερα κομματικά στελέχη. Μόνο με ανθρώπους της Τέχνης και μάλιστα μόνο με Εβραίους. Προσπάθησε αλλά δεν τα κατάφερε να μιλήσει με απλούς Μοσχοβίτες. Και πώς να τα καταφέρει όταν παράλληλα με τις εξωτερικές παρατηρήσεις του είχε να κάνει και με τους καβγάδες του με την Ασια, την αρρώστια της και την καχυποψία του Ράιχ; Ακόμη και για ένα φιλί είναι αναγκασμένος να εκλιπαρεί την Ασια. Ο έρωτάς του τον εξυψώνει αλλά και τον καταρρακώνει. Ενας έρωτας που παρά τις εκλάμψεις του δεν ολοκληρώθηκε ούτε καν όταν η Ασια ήρθε το 1928 στο Βερολίνο.

Τι όμως ολοκληρώθηκε στον Μπένγιαμιν; Μήπως το έργο του, οι φιλίες του, οι σκέψεις του; Είναι ο εκπρόσωπος της ήττας του ανθρωπισμού σ’ όλα τα μέτωπα, αλλά κυρίως σ’ αυτό της ατομικής ευτυχίας. Ενας διανοούμενος που ανέλυσε τη μοναξιά, γνωρίζοντάς την προσωπικά. «Το αίσθημα της μοναξιάς» μάλιστα τον διακατείχε κι όταν βρισκόταν ανάμεσα σε φίλους και ανάμεσα στις τρεις γυναίκες της ζωής του. Κυρίως με την Ασια. Η μοναξιά τον ακολούθησε έως τον θάνατό του. Μοναχός του ήταν όταν αυτοκτόνησε στα σύνορα Ισπανίας – Γαλλίας για να μην πέσει στα χέρια του καθεστώτος του Βισύ. Διακρίνεται εδώ η τραγικότητα της ζωής ενός διανοουμένου όταν ο ίδιος συγκρούεται με την ιστορία του.

Εξαιρετική έκδοση σε πολύ καλή μετάφραση της Εμης Βαϊκούση (θεωρώ όμως πως στα ρωσικά η λέξη remont αποδίδεται καλύτερα ως ανακαίνιση και όχι ως «αναβάθμιση». Την εποχή των κρίσεων αντί να υπάρχουν καταστήματα με άδεια ράφια, υπήρχε μια προειδοποιητική ταμπέλα που ενημέρωνε πως το κατάστημα βρίσκεται σε ανακαίνιση). Προσδίδει ιδιαίτερη αξία στο βιβλίο τόσο ο πρόλογος του φίλου του συγγραφέα Γκέρσομ Σόλεμ όσο και το ιδιαίτερα φιλοσοφημένο επίμετρο του Κώστα Θ. Καλφόπουλου, με το οποίο ο αναγνώστης εισέρχεται στο κλίμα της εποχής και στο πνεύμα του συγγραφέα. Η έκδοση συμπληρώνεται με ορισμένες Επιστολές που έστειλε ο Μπένγιαμιν για το ταξίδι του στη Μόσχα και με αποσπάσματα ενός ξεχωριστού κειμένου του για την πόλη. Συγκινητικό βιβλίο που σε καμία σελίδα του δεν γίνεται μελό. Αξίζει να διαβαστεί απ’ όσο το δυνατόν περισσότερους.

{1BSYG}Βάλτερ Μπένγιαμιν {1BSYG}{CR}{2BTIT}Ημερολόγιο Μόσχας {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Εμη Βαϊκούση {CR}Πρόλογος: Γκέρσομ Σόλεμ{CR}Επίμετρο: Κώστας {LF}Θ. Καλφόπουλος{CR}Εκδ. Καστανιώτη, 2021, σελ. 267{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ