«Ελληνική Epanastasi: ιδεολογικά {LF}ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος»

Ο λόρδος Βύρων ήταν ο επιφανέστερος φιλέλληνας που έδωσε τη ζωή του στον απελευθερωτικό αγώνα. Μαζί του και πολλοί άλλοι φιλέλληνες, γοητευμένοι από την ιδέα αναγέννησης της αρχαίας Ελλάδας στον φυσικό της χώρο συνέρρευσαν απ’ όλη την Ευρώπη για να πάρουν μέρος στην Επανάσταση του 1821, αλλά προσγειώθηκαν σε μία πραγματικότητα που διέλυσε βίαια κάθε ρομαντικό τους οραματισμό. Είναι μία από τις πτυχές της Επανάστασης που πραγματεύεται ο ιστορικός και συγγραφέας Ρίχαρντ Σούμπερτ στο βιβλίο του «Το τελευταίο ταξίδι του λόρδου Βύρωνα» («Lord Byrons letzte Fahrt», «Eine Geschichte des Griechischen Unaphängigkeitskrieges», Wallstein Verlag, Goettingen 2021).

O Βύρων ήταν ο «ποπ-σταρ» μεταξύ των ευρωπαίων φιλελλήνων, αλλά για τον συγγραφέα είναι μόνον η αφορμή για μία συναρπαστική εξιστόρηση του ελληνικού απελευθερωτικού αγώνα πέρα από τις ηρωοποιήσεις και ωραιοποιήσεις που χρειάζεται κάθε εθνικό αφήγημα. Με επιμονή στη λεπτομέρεια και χειρουργική ακρίβεια στις παρατηρήσεις του για τους πρωταγωνιστές, τις κοινωνικές τους αναφορές και τις συνθήκες της εποχής περιγράφει την επώδυνη μετάβαση από τον αιματοβαμμένο κόσμο των, χωρίς εθνική συνείδηση στην αρχή κλεφτών, «παλληκαριών», κοτζαμπάσηδων, στη δημιουργία ενός κράτους-έθνους, την ώρα που «οι Οθωμανοί περιορίζονταν στη διαχείριση της υπό κατάρρευση αυτοκρατορίας και οι Αγγλοι πιστωτές δρούσαν ως ιδιοτελείς σπεκουλαδόροι». Η Ελληνική Επανάσταση είναι για τον συγγραφέα το πρόπλασμα της μετάβασης στον σύγχρονο κόσμο. Με αιχμηρή, πυκνή και μεστή γλώσσα, ο Σούμπερτ δείχνει ότι είναι βαθύτατος γνώστης όχι μόνο της περιόδου που πραγματεύεται στο βιβλίο του, αλλά και της σύγχρονης Ελλάδας.

Τι είναι εκείνο που οδήγησε έναν αυστριακό συγγραφέα, ιστορικό, κοινωνιολόγο στη συγγραφή ενός ογκώδους βιβλίου 500 σελίδων για την ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης;

Η πολύχρονη ενασχόλησή μου με τη νοτιοευρωπαϊκή και λεβαντίνικη ιστορία, πολιτική, και κουλτούρα, συνδυασμένη με το επιστημονικό ενδιαφέρον για την ιστορική διαδικασία της εθνικοποίησης. Από το 2011 ήδη είχα γράψει ένα μυθιστόρημα 900 σελίδων για τις περιπέτειες ενός γερμανού φιλέλληνα στους στροβίλους της επανάστασης. Δεν εκδόθηκε ακόμη, το κρατώ για το 2028. Η «Epanastasi» είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, διότι είναι η απόλυτη σύγκρουση «δυτικών» και «ανατολικών» παρεξηγήσεων, μια μείξη προ-μοντέρνων και μετα-μοντέρνων στοχεύσεων. Σε κάθε περίπτωση, στοιχήθηκαν πίσω από μία υπόθεση εντελώς διαφορετικά και μάλιστα αντικρουόμενα συμφέροντα και κίνητρα. Μπορεί να ήταν μία τοπική διένεξη, αλλά ιδεολογικά ήταν ένας πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ο λόρδος Βύρων γνώριζε από την αρχή ότι το «τελευταίο ταξίδι» ήταν ένα άσκοπο εγχείρημα. Ονειροπαρμένος δεν ήταν, όπως γράφετε. Γιατί μπήκε παρ’ όλα αυτά στην περιπέτεια;

Ο Βύρων άλλαζε κάθε μέρα και άλλη γνώμη. Στο βιβλίο είναι μόνον ένα είδος προνομιούχας, παράπλευρης φιγούρας, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας. Εκθαμβωτική, γοητευτική, με αυτοσαρκασμό, με εγωπάθεια, με αυταπάρνηση. Από όλους τους ρομαντικούς φιλέλληνες, ήταν εκείνος που είχε την πιο νηφάλια εικόνα για τις συνθήκες της ελληνικής πραγματικότητας. Ούτε τις εξιδανίκευε ούτε τις απαξίωνε. Μολονότι μισούσε τους ρομαντικούς, ήταν παρ’ όλα αυτά, ως σύγχρονος Δον Κιχώτης, μία βαθύτατα ρομαντική φιγούρα.

Γράφετε στο βιβλίο σας ότι  η γέννηση του ελληνικού κράτους ήταν «καισαρική τομή χωρίς βρέφος». Τι εννοείτε; Δεν είναι πολεμική αυτό που λέτε;

Και ναι και όχι. Το γεγονός ότι το ελληνικό κράτος περιορίστηκε στο ευρωπαϊκό τμήμα της ελληνικής αρχαιότητας ήταν εύλογο μόνον για τους δυτικούς φιλέλληνες. Οι Ρωμιοί εμφορούνταν από μία νεο-βυζαντική αντίληψη, η Μεγάλη Ιδέα εξαπλωνόταν ραγδαία, και λογικά η πρωτεύουσα δεν θα ήταν η Αθήνα, αλλά η Κωνσταντινούπολη. Εκτός από τις κοινότητες εμπόρων στη Βόρεια Ελλάδα και ορισμένους πολιτικούς με δυτική παιδεία, ειδικά στη Ρούμελη και τον Μωριά δεν υπήρχε εθνική συνείδηση με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Ηταν ένα άκρως αιματηρό μακελειό, το οποίο αρχικά δεν έφερε μια πραγματική δημοκρατία, διότι οι περισσότεροι  πρωταγωνιστές σκέφτονταν προ-εθνικά. Αυτό αναλύεται ιδιαίτερα στα υπέροχα μυθιστορήματα «Θάνος Βλέκας», του Παύλου Καλλιγά, και «Ο κοτζάμπασης του Καστρόπυργου» του Μ. Καραγάτση. Αυτό δεν άλλαξε ούτε στη Βαυαροκρατία. Αναφέρατε μόνον το μισό τσιτάτο. Η συνέχεια είναι: «Στη θέση του στήθηκε ένα άγαλμα, το οποίο σμιλεύτηκε στο Μόναχο αλλά ξέχασαν να επιδέσουν το αιμάσσον τραύμα».

Αναφέρετε στίχους  του Καβάφη και του Σεφέρη, θυμίζετε τον Βαμβακάρη, αλλά γράφετε για το «φακελάκι» και το «ρουσφέτι», που έγιναν πρωτοσέλιδα στην ευρωκρίση. Πώς συσχετίζονται με το θέμα του βιβλίου;

Υπάρχουν πολλές σταθερές, όπως και τομές. Μία σταθερά είναι σίγουρα η ελλιπής εμπιστοσύνη των ελλήνων πολιτών στους πολιτικούς. Αλλά επ’ ουδενί δεν συμμετέχω στην άνευ προηγουμένου δυσφήμηση των Ελλήνων από την άκρως αποικιοκρατική πολιτική της ΕΕ και της Γερμανίας από το 2008. «Φακελάκι» και «ρουσφέτι» είναι φαινόμενα, τα οποία συναντά κανείς και μάλιστα σε υπερβολική δόση στην αυστριακή πολιτική. Οπως γράφω στον επίλογο: «Η δυσφήμηση των ελληνικών συνθηκών τόσο στην ευρωκρίση, όπως και τον 19ο αιώνα δεν αποσκοπούσε στην κατανόησή τους ως επαρχιακή υπερβολή των δικών τους αδυναμιών, αλλά στόχευε στον διαχωρισμό και εν τέλει στην αποβολή τους ως ανατολίτικο ξένο σώμα. “Τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν εἴδαμε στὸν καθρέφτη”, έγραψε ο μεγάλος ποιητής Γιώργος Σεφέρης».

Τι αφήνει για το σήμερα ο ελληνικός απελευθερωτικός αγώνας;

Εκείνο που αφήνει είναι η διαπίστωση ότι το πατριωτικό-εθνικό αφήγημα και η πραγματική ιστορία, στην πολυπλοκότητα που τη διακρίνει, είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Αφήνει επίσης την επίγνωση ότι η τελική κατάληξη μιας εξελικτικής πορείας δεν είναι ποτέ μονόδρομος. Σκεφτείτε για παράδειγμα τον μεγάλο Βλάχο-Ελληνα, Ρήγα Φεραίο, ο οποίος ονειρευόταν μία κοινή, ριζοσπαστική Δημοκρατία Ελλήνων, Αλβανών, Σλάβων, Βλάχων ακόμα και Τούρκων, με στόχο την απελευθέρωση όχι από τους Τούρκους, αλλά από τον τύραννο της Ιστανμπούλ.

{1BSYG}Richard Schuberth{1BSYG}{CR}{2BTIT}Lord Byrons letzte Fahrt (γερμανικά){2BTIT}{CR}{3BEKD}Wallstein Verlag, Goettingen, 2021, {LF}σελ. 53{3BEKD}3