Κόμικς, η κρυφή υπερδύναμη των Αμερικανών

Τις πρώτες δεκαετίες του 20^ου αιώνα στην Αμερική, τα best sellers στην έντυπη επικοινωνία είχαν σκίτσα και διαλόγους μέσα σε φούσκες. Τα κόμικς είχαν τέτοια δυναμική που μέχρι το 1954 οι νομοθέτες ένιωσαν την ανάγκη να επέμβουν στην κυκλοφορία τους για να τη ρυθμίσουν, με πρόφαση το βίαιο ή σεξουαλικό περιεχόμενό τους. Κι ενώ για ορισμένα μέλη της κυβέρνησης ήταν απειλή, για άλλους έγιναν ένα χρήσιμο εργαλείο διαχείρισης της κοινής γνώμης.

Στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ψυχρού Πολέμου, οι αξιωματικοί της πολιτείας αναγνώρισαν τη δύναμη που είχαν τα κόμικς και χρησιμοποίησαν το είδος για να πουλήσουν την ιδέα της μεγάλης Αμερικής σε όλο τον κόσμο. Η Πολεμική Επιτροπή Συγγραφέων κι αργότερα συγκεκριμένες υπηρεσίες εντός του υπουργείου Εσωτερικών, βρήκαν τρόπους για να φέρουν μέσω των κόμικς τους διεθνείς αναγνώστες πιο κοντά στους στόχους της αμερικανικής κυβέρνησης. Κοινώς, να μεταφέρουν την προπαγάνδα της! Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο συγγραφέας Πολ Σ. Χιρς, στο νέο του βιβλίο «Pulp Empire: The Secret History of Comic Book Imperialism» (Χάρτινη Αυτοκρατορία: η μυστική ιστορία του ιμπεριαλισμού των κόμικς).

Ολα ξεκίνησαν με το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Σε μια εποχή που τα κόμικς πούλαγαν δισεκατομμύρια αντίτυπα κάθε χρόνο και εξάγονταν μέχρι και στα μέτωπα του πολέμου. Η κυβέρνηση τα έβλεπε σαν ένα απαραίτητο αγαθό, όπως τον καπνό, για τους στρατιώτες ώστε να ξεχνάνε για λίγο τη φρίκη των μαχών. Πάνω στη γραμμή αυτή πάτησε και η Πολεμική Επιτροπή Συγγραφέων, για να μετασχηματίσει τις εικονογραφημένες ιστορίες σε μέσα προπαγάνδας.

Η συγκεκριμένη επιτροπή απαρτιζόταν από διάσημους συγγραφείς και καλλιτέχνες. Προέρχονταν από την ελεύθερη αγορά αλλά ήταν στρατευμένοι στους σκοπούς του κρατικού ιδεώδους. Χρηματοδοτούνταν μυστικά από το Γραφείο Πληροφοριών του Πολέμου, το μεγαλύτερο πρακτορείο προπαγάνδας της εποχής δηλαδή. Και βέβαια, φρόντιζαν να εξαφανίζουν τη φασιστική ιδεολογία από την ποπ κουλτούρα, χωρίς βέβαια να έχουν δικαιοδοσία λογοκρισίας στα έργα που εκδίδονταν. Είχαν βέβαια σημαντική επιρροή στους εκδοτικούς οίκους, οι οποίοι συχνά ακολουθούσαν τις συμβουλές τους.

Αν, για παράδειγμα, οι εκδότες ήθελαν να κυκλοφορήσουν ιστορίες εναντίον των Ιαπώνων ή για τις φρικαλεότητες των Ναζί, τις κατέθεταν πρώτα στην Επιτροπή, η οποία τους βοηθούσε στο στήσιμό τους. Αλλες φορές, τα ίδια τα μέλη της Επιτροπής ζητούσαν από τους οίκους να προχωρήσουν στην έκδοση βιβλίων με συγκεκριμένη πλοκή και χαρακτήρες. Ειδικότερα στα κόμικς, τους ενδιέφερε να περνούν συγκεκριμένες εικόνες για τους Ιάπωνες. Δεν ήθελαν να υπάρχει «καλός Ιάπωνας» στις ιστορίες ώστε η εξόντωσή τους στον πόλεμο να μοιάζει δίκαιη. Βέβαια, η Επιτροπή παρότρυνε τους δημιουργούς των κόμικς να αντιμετωπίζουν τους αντιπάλους τους όχι σαν ζώα ή ανθρωποειδή. Ηθελαν να ξέρουν οι αμερικανοί στρατιώτες και πολίτες πόσο επικίνδυνοι ήταν, αφοσιωμένοι στο καθήκον και δύσκολο να υποταχθούν. Αν τους απεικόνιζαν διαφορετικά, το μήνυμα θα μπερδευόταν.

Εξίσου σαφές έπρεπε να είναι το μήνυμα και με τους υπόλοιπους Ασιάτες που μετείχαν του πολέμου αλλά ήταν σύμμαχοι των Αμερικανών, όπως οι Φιλιππινέζοι ή οι Κινέζοι. Οχι γιατί ήθελαν να προωθήσουν την ισότητα μεταξύ των λαών, τουναντίον. Ηθελαν να είναι σίγουροι πως δεν θα διαταραχθεί η αμερικανική πολεμική μηχανή, οι συμφωνίες θα τηρούνταν και Γερμανία ή Ιαπωνία δεν θα είχαν την ευκαιρία για επιπλέον προπαγάνδα.

Ενώ η συγκεκριμένη Επιτροπή συνήθιζε να εκδίδει τις ιστορίες της ως ένθετα σε άλλα εμπορικά βιβλία, στα αγγλικά, το Γραφείο για τις Διαμερικανικές Σχέσεις, ένα άλλο όργανο του πολέμου, ακολούθησε διαφορετική τακτική. Δημοσίευε τα κόμικς στη γλώσσα των χωρών που θα διανέμονταν, κυρίως στην Κεντρική και Νότια Αμερική. Προφανώς, οι συγκεκριμένες εκδόσεις ήταν υπερπροπαγανδιστικές δουλειές, που κυκλοφορούσαν αυτοτελείς. Φιλοδοξούσαν να πείσουν τους Λατινοαμερικάνους για τους κινδύνους του φασισμού και να τους πείσουν να πολεμήσουν από κοινού εναντίον του. Τα συγκεκριμένα τεύχη, ήταν σαφώς πιο πρόχειρα φτιαγμένα, συχνά χωρίς χρώματα στα σκίτσα, μονόχρωμο εξώφυλλο και με ευκρινή την προέλευσή τους.

Η επιλογή των κόμικς ως μέσων προπαγάνδας δεν ήταν τυχαία. Τα τεύχη τους ήταν εύκολα στην παραγωγή και κυρίως φορητά. Αντεχαν και μπορούσαν να κρυφτούν παντού. Τα μοίραζαν δωρεάν ή πολύ φτηνά. Επίσης, μπορούσαν να στείλουν μεγάλες ποσότητές τους στο εξωτερικό, χωρίς να πιάνουν πολύ χώρο ή ακόμα και να τα ρίξουν από αεροπλάνο. Οι ιστορίες μάλιστα που προέρχονταν από την Επιτροπή των Συγγραφέων δεν έφερναν στον νου κανέναν συσχετισμό με την κυβέρνηση και άρα ο αναγνώστης τους δεν καταλάβαινε πως έπεφτε θύμα προπαγάνδας. Οι φτηνές διαφημίσεις, η κακή ποιότητα εκτύπωσης και γενικώς η υποβαθμισμένη ποιότητα έκδοσης έδιναν την τέλεια κάλυψη της κρατικής παρέμβασης. Σε όλα αυτά, προστίθεται και η κοινή πεποίθηση των κυβερνώντων πως μπορούσαν να γίνουν κατανοητά από όλους, ακόμα και από τους αγράμματους Λατινοαμερικάνους (ένα στερεότυπο ευρέως διαδεδομένο την εποχή αυτή). Δεν υπήρχαν αποδεικτικά στοιχεία της επιτυχίας στη μετάδοση του μηνύματος αλλά μικρή σημασία είχε για τους ιθύνοντες νόες του προγράμματος.

Το επίσημο τέλος των προπαγανδιστικών κόμικς ήρθε με τον πόλεμο του Βιετνάμ. Αιτία; Η επέμβαση των Αμερικανών στη χώρα υπό το φως της δημοσιότητας που έκανε δύσκολο να προβάλλουν τους εαυτούς τους ως εκλεπτυσμένο έθνος, το οποίο προωθούσε τη φυλετική διαφορετικότητα.