«Μια ψυχανάλυση ανοικτών συνόρων»

«Η ψυχανάλυση δεν ορίζεται μόνον από τα θεραπευτικά της αποτελέσματα. Βεβαίως εισάγει αλλαγές στην ψυχική οικονομία και τροποποιεί την προϋπάρχουσα ψυχική ισορροπία. Βεβαίως προσφέρει νέες διεξόδους στις συγκρούσεις. Ασφαλώς κινητοποιεί και συνδέει το συναίσθημα προς τις απωθημένες παραστάσεις. Ομως, πέρα από τις θεραπευτικές της επιπτώσεις, είναι κυρίως ένα άνοιγμα στη λογική της επιθυμίας, στο νήμα της ιστορίας μας και στην οικειοποίηση από το άτομο των ιδίων του των ψυχικών κινήσεων.
Τελικά, είναι πρόσκτηση μιας διαθεσιμότητας που γίνεται δείκτης της δεκτικότητος, την οποία μπορεί να αναπτύξει ο καθένας μας εν σχέσει προς την προσωπική του πορεία, και προς το σκίρτημα των νοημάτων που μπορεί να αναδυθούν μέσα του». (Αννα Ποταμιάνου, περιοδικό «Διαβάζω», 1968, Αφιέρωμα στον Φρόυντ)

Η πρωτοπόρα ψυχαναλύτρια Αννα Ποταμιάνου πέθανε το Σάββατο 28 Αυγούστου σε μεγάλη ηλικία, κομψή, διαυγής και σε εγρήγορση μέχρι το τέλος. «Η ηλικία μου είναι τόσο προχωρημένη πια, που ούτως ή άλλως αυτό που ονομάζουμε θάνατο είναι προ των πυλών. Είτε έτσι είτε αλλιώς, θα έρθει. Αυτό είναι μία εξήγηση της συμπεριφοράς μου» έλεγε στην τελευταία της συνέντευξη πέρσι τον Ιούνιο («Καθημερινή»). «Η δεύτερη εξήγηση είναι ότι καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής, μου ήταν πάντα πιο σημαντικό το τι χτίζεται μεταξύ δύο ανθρώπων παρά το τι αποδομείται. Δηλαδή περισσότερο τι μπορούμε να φτιάξουμε μαζί, παρά πώς θα τα χωρίσουμε. Και νομίζω ότι αυτή η κίνηση προς τον άλλον γίνεται πλέον αυθόρμητα».

Διδάκτωρ Φιλοσοφίας και ψυχολόγος, υπήρξε ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, διδιάσκουσα ψυχαναλύτρια της Ελληνικής και της Γαλλικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας (SPP), μέλος του Ινστιτούτου Ψυχοσωματικής Pierre Marty, διετέλεσε επίσης μέλος του Δ.Σ. της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ενωσης.

Μεγάλη προσωπικότητα του ψυχαναλυτικού κινήματος, σ’ όλη της τη ζωή υπερασπίστηκε με αφοσίωση και πείσμα μια ψυχανάλυση χωρίς ποιοτικές εκπτώσεις και ευκολίες. Πάντοτε συνδεδεμένη με τα διεθνή ψυχαναλυτικά ρεύματα, σε διάλογο και συχνά σε ζωηρή αντιπαράθεση με απόψεις που κατά την κρίση της μας απομακρύνουν από την προβληματική του ασυνειδήτου. Με το πλούσιο της συγγραφικό, κλινικό και διδακτικό έργο, ενέπνευσε τις επόμενες γενιές των ελλήνων ψυχαναλυτών σε μια κοσμοπολίτικη θα έλεγα ψυχανάλυση, ή αλλιώς σε μια ψυχανάλυση ανοικτών συνόρων, που διατηρεί μια αυτονομία από το περιβάλλον στο οποίο εργάζεται ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσεται μέσα σε αυτό. Το κλινικό και θεωρητικό της έργο επικεντρώθηκε στις τραυματικές ψυχικές καταστάσεις, στις οριακές και ναρκισσιστικές οργανώσεις, στις ταυτίσεις, έγραψε επίσης για την αρχαία τραγωδία, τους μύθους, για την αισθητική και την τέχνη, πιστή στη φροϋδική παράδοση. Το τελευταίο της βιβλίο κυκλοφόρησε το 2019: «Η ποίησις των ονείρων» (εκδ. Ικαρος)

Ανθρωπος με μεγάλη κοινωνική ευαισθησία, αφουγκραζόταν τα κοινωνικά φαινόμενα με λεπτότητα και ελευθερία σκέψης, με την ψυχραιμία, αυτή την ιδιότυπη ουδετερότητα, που οφείλει να έχει ένας ψυχαναλυτής. Συμμετείχε σε νεαρή ηλικία στην αντίσταση κατά των Γερμανών και στις δράσεις του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού.

Το 1956 ίδρυσε και διηύθυνε το Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών, τον πρώτο φορέα εξω-νοσοκομειακής περίθαλψης στην Ελλάδα. Σε μια Ελλάδα του διχασμού, που σερνόταν σε έναν ατέλειωτο εμφύλιο, με εξόριστους τους πολιτικούς αντίπαλους και τους ψυχικά ασθενείς αποκλεισμένους σε άσυλα και σε κλειστές δομές, η κίνηση αυτή ήταν κάτι παραπάνω από ριζοσπαστική. Το 1968 παραιτείται από το ΚΨΥ λόγω της δικτατορίας για να επανέλθει μετά τη μεταπολίτευση.

Μεγάλη απώλεια για την ψυχαναλυτική κοινότητα και για τα μέλη της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Μπορεί να μην τη συναντούσαμε πια όπως άλλοτε, όμως το ότι ζούσε ανάμεσά μας, και κάπου – κάπου την ακούγαμε να μιλάει, ή τη διαβάζαμε, αποτελούσε μια αναφορά, και μια πηγή έμπνευσης. Γι’ αυτά που μετέδωσε σ’ εμάς τους νεότερους ψυχαναλυτές, αλλά και για όσα δεν μας μετέδωσε, για όσα ακόμα μας άφησε να ανακαλύψουμε διαφοροποιούμενοι από εκείνην. Χάνουμε σήμερα έναν ζωντανό κρίκο στη γενεαλογία της ελληνικής ψυχανάλυσης. Μια γενεαλογία που από τον έναν ψυχαναλυτή στον άλλον, μεταδίδει μια γνώση για το ασυνείδητο, μέσω διαδοχικών μεταβιβάσεων σε αναλυτές, επόπτες και δασκάλους, φτάνοντας, με βιβλικό σχεδόν τρόπο μέχρι τον Σ. Φρόυντ, πατέρα της ψυχανάλυσης.

H Αριέλλα Ασέρ είναι μέλος της Ελληνικής
Ψυχαναλυτικής Εταιρείας.