Οιδίποδος τύχαι

Δε γνωρίζω το έργο που θα σκηνοθετήσει ο Τόμας Οστερμάγερ στην Επίδαυρο ως τελευταία συμμετοχή στα φετινά Επιδαύρια. Εχει ως πυρήνα, όπως διαβάζω, τον Οιδίποδα. Ως εκ τούτου το παρόν σημείωμα οφείλει να περιοριστεί στον μύθο του Οιδίποδος, όπως τον διαχειρίστηκε η λογοτεχνία από τον Ομηρο ως τις μέρες μας, με κορυφαία αριστουργηματική εκδοχή τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή.

Ο μύθος έρχεται από το βαθύ παρελθόν του αρχαίου κόσμου και αναφέρεται στην αιμομιξία, θεσμό αιώνων στην ανθρωπότητα, που η είσοδος της λογικής και των αντικειμενικών ερευνών έπεισαν την κοινότητα ότι, πέρα από ηθικό παράπτωμα, θεωρήθηκε και κληρονομικό άνοσο νόσημα και αποσκορακίστηκε από τους θεσμούς των ανθρώπινων κοινοτήτων. Αν πάμε πίσω στις παραδόσεις που μας έχουν παραδοθεί και σταθμεύσουμε στη δημιουργία του πρώτου ζεύγους στην αφήγηση της Παλαιάς Διαθήκης, αυτονόητα η ανθρωπότητα, που πήγασε από κείνο το πρώτο ζεύγος, ήταν αποτέλεσμα αιμομιξίας. Αλλά και στη γενεαλογία του ελληνικού θεϊκού Ολύμπου μαρτυρούνται γάμοι αιμομικτικοί.

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως η ιστορία του ανθρώπινου γένους έχει δύο περιόδους, την αιμομικτική και την απαλλαγμένη από την αιμομικτική σχέση. Ετσι ο μύθος του Οιδίποδος, πριν φτάσει στον Σοφοκλή, έχει μια βαθιά και σημαίνουσα προϊστορία. Οταν ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Αδη, στο αριστουργηματικό λ της «Οδύσσειας», συναντά, εκτός των άλλων, και τη νεκρή πλέον Ιοκάστη, την τραγική μητέρα και σύζυγο του Οιδίποδος. Η σύγχρονη ερμηνευτική, κριτική σχολή έχει εντάξει τον μύθο του Οιδίποδος στη θεματική του «Ξένου», του ανθρώπου που τυχαία ή συνεπώς εισέρχεται σε ένα περιβάλλον, του οποίου αναστατώνει την τάξη, αλλοιώνει τις σχέσεις και ανακατατάσσει τις αξίες. Το συνταρακτικό στον μύθο, όπως τουλάχιστον έφτασε στον Σοφοκλή, είναι πως ο Ξένος αποδεικνύεται αυτόχθων και ο σύζυγος της χήρας βασίλισσας που κερδίζει την κλίνη της ως έπαθλο μιας ηρωικής πράξης που λυτρώνει έναν ολόκληρο λαό από τα δεινά της Σφιγγός. Είναι ο γιος που απομακρύνθηκε και «πετάχτηκε» στα σκυλιά νήπιο, διότι οι χρησμοί προφήτευαν πως θα «κοιμηθεί» με τη μάνα του. Και οι χρησμοί σ’ εκείνη την περίοδο της ανθρώπινης εμπειρίας είναι αλάθευτοι.

Ο οιδιπόδειος μύθος ενέχει όλα τα θεωρούμενα σήμερα σημαίνοντα μοτίβα των λαϊκών αφηγήσεων. Το μωρό που εγκαταλείφθηκε στον Κιθαιρώνα να το φάνε τα τσακάλια σώζεται από έναν ποιμένα της Κορίνθου που βόσκει το κοπάδι του στη Βοιωτία και υιοθετείται από το άκληρο βασιλικό ζεύγος της Κορίνθου. Οταν, όμως, πληροφορείται και υποπτεύεται, μέσω των αινιγματικών χρησμών της ιέρειας των Δελφών, όπου καταφεύγει για να μάθει την αλήθεια, πως κινδυνεύει να γίνει αιμομίκτης στην Κόρινθο, αφού ο χρησμός αναφέρεται στην ανόσια πράξη, χωρίς βέβαια να αποκαλύπτει την πραγματική ταυτότητα της μητέρας, ο έντρομος νεανίας περιφέρεται ξένος εκτός των ορίων της Κορίνθου και ως ξένος φτάνει στον μοιραίο γενέθλιο τόπο του, τη Θήβα, και βραβεύεται με το να νυμφευθεί τη χήρα του βασιλιά Λαΐου, που είχε σκοτωθεί σε ένα τρίστρατο κοντά στη Δαύλεια, πηγαίνοντας στους Δελφούς. Τον είχε δολοφονήσει ένας περιπλανώμενος παρίας που θα αποδειχθεί πως ήταν ο γιος του ο Οιδίπους.

ΠΑΡΑΜΥΘHΤΙΚΑ ΜΟΤΙΒΑ. Οι μελετητές των αρχαίων μύθων ανακαλύπτουν πάγια παραμυθητικά μοτίβα στον μύθο του Οιδίποδος. Σε ένα δοκίμιό μου τον Νοέμβριο του 1974, με τον τίτλο «Ο δεινός Οιδίπους», έγραφα: «Αν πιστεύουμε πως ο ποιητικός λόγος έχει μια εσωτερική συνέπεια, ο πρώτος τρόπος για να πλησιάσουμε το έργο ενός ποιητή είναι να το δούμε μέσα από το σύνολο της δημιουργίας του. Ο δεύτερος, να το ατενίσουμε από τη σκοπιά ενός άλλου, προγενέστερου ή μεταγενέστερου έργου: με αυτόν τον δεύτερο τρόπο επισημαίνουμε την εξελικτική του πορεία κι αποκρυπτογραφούμε την ιδεολογική του συνοχή. Για τον Σοφοκλή υπάρχει ένα σταθερό πεδίο αναφοράς για όλο του το έργο: το Α’ Στάσιμο της “Αντιγόνης”. Συχνά έχεις την εντύπωση πως η δραματική του παραγωγή δεν είναι τίποτε άλλο από ένα σχόλιο των θέσεων που υπερασπίζεται σε αυτή την ωδή. Δεν είναι παράδοξο πως ο “Οιδίπους Τύραννος”, γραμμένος μετά την “Αντιγόνη”, φαίνεται ως μια δραματική εφαρμογή αυτού του “λυρικού κανόνα”. Εξάλλου, η γένεση του τραγικού είδους από το λυρικό γένος βοηθά σε αυτή την παραγωγική αντιμετώπιση.

Ο άνθρωπος, “δεινότερος πάντων”, κινείται για τον Σοφοκλή μέσα στον ιστορικό χρόνο μεταξύ ορίων. Στα τέσσερα σημεία του ιστορικού ορίζοντα αντιστοιχούν οι σημάνσεις: παντοπόρος – άπορος, υψίπολις – άπολις. Ταυτόχρονα, ο άνθρωπος κινείται μέσα στον υπεριστορικό χρόνο μεταξύ των ορίων που σημαίνονται: νόμος – Δίκη, κακόν – εσθλόν. Στο σημείο “φυγής” και των δύο “οριζόντων”, του ιστορικού και του αν-ιστορικού, κείται ο Αδης-θάνατος. Ο Οιδίπους, όπως και όλοι οι ήρωες του Σοφοκλή, συνθλίβεται ανάμεσα σ’ αυτές τις μυλόπετρες και μόνο κριτήριο παραμένει ο θάνατός του, η μόνη βεβαιότητα της ύπαρξής του. Και η ουσία του τραγικού ακριβώς σε αυτή τη βεβαιότητα βρίσκεται. Ο ιστορικός άνθρωπος χρησιμοποιεί αβέβαια μέσα για να φτάσει έναν βέβαιο σκοπό. Η ύβρις είναι η βεβαιότητα των μέσων.

Ο Οιδίπους χρησιμοποιεί τους χρησμούς. Ομως, από την εποχή του Ηράκλειτου, που “η φύσις φιλεί κρύπτεσθαι”, ο θεός “σημαίνει”. Τα σήματα δεν είναι αυταπόδεικτα, έχουν χρείαν ερμηνείας. Ο Οιδίπους κάνει το λάθος να ερμηνεύσει τους χρησμούς με τα γεγονότα και όντας των γεγονότων ο αυτουργός βεβαιώνει τα σήματα με βάση τις προθέσεις του. Διατρέχει τον ιστορικό χώρο και τον ονομάζει (παντοπόρος), ύστερα πυργώνει την τυραννία των ονομάτων (υψίπολις). Φθέγμα (γλώσσα), ανεμόεν φρόνημα (πνεύμα), αστυνόμοι οργαί (πολιτική), μηχανόεν σοφόντι τέχνης (επινόηση και εφαρμογές), αποτελούν το πλέγμα πάνω στο οποίο ισορροπεί τον βίο του ως πολίτης. Ο Οιδίπους είναι κατεξοχήν πολιτικόν άτομο, εκπροσωπεί αυτό που συνήθως λέμε προηγμένο πολιτισμό και βαστάζει τις αυξημένες ευθύνες που απαιτεί αυτός ο πολιτισμός από τα διακεκριμένα άτομά του. Καταφάσκει λοιπόν και την ποιότητα και την κλήση αυτού του πολιτισμού. Είναι κληρωτός του καιρού και κληρονόμος των καιρών. Μόνο που αυτή η πίστη μπορεί να αποδειχθεί πλαστή. Μπορεί να είναι “δόξα”, όχι γνώση. Ο Homo, Sapiens και Faber, αυτή η μορφή του Ιανού, εξυπηρετεί ένα σχέδιο, μια σκοπιμότητα έξωθεν καταστρωμένη ή είναι αποτέλεσμα μιας τυχαίας επιλογής, βιολογικής ή κοινωνικής που συνέχει τον κόσμο; Το πρόβλημα τίθεται εμμέσως, αλλά αρκούντως και σαφέστατα στον Σοφοκλή. Φαινόμενο το άτομο στον ορίζοντα του σχετικού αυτοαναιρείται. Ανεμόεις ή μηχανόεις ή και τα δύο, ο άνθρωπος ενεργεί, τόλμας χάριν, όπως ο Οιδίπους. Η μόνη και βέβαιη αναφορά του είναι τα έργα του. Τα ανθρώπινα έργα, όμως, φαινόμενα από τη σκοπιά του θανάτου, δεν έχουν νόημα ή τουλάχιστον δεν έχουν το ίδιο νόημα με εκείνο που παίρνουν χωρίς την έξωθεν θέα. Ο θάνατος είναι άπορος και απολιτικός. Δεν είναι ποιότης του κόσμου, είναι η υπέρτατη ΑΜΗΧΑΝΙΑ. Το άτομο με τον θάνατο μεταβαίνει σε μια προσωπική σχέση του κόσμου. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Ο θάνατος δεν υπακούει στην κυβευτική. Ο Οιδίπους ως άτομο μπορούσε ή δεν μπορούσε να σωθεί στον Κιθαιρώνα, μπορούσε ή δεν μπορούσε να εγκαταλείψει την Κόρινθο, μπορούσε ή δεν μπορούσε να σκοτώσει τον Λάιο, μπορούσε ή δεν μπορούσε να λύσει το Αίνιγμα, μπορούσε ή δεν μπορούσε να παντρευτεί την Ιοκάστη, μπορούσε ή δεν μπορούσε να ρωτήσει το μαντείο να ψάξει ή να μην ψάξει να βρει τον ένοχο. Αν και αυτές τις δυνατότητες προτίμησε ή κάποιοι άλλοι (στην πρώτη περίπτωση) προτίμησαν γι’ αυτόν τις πρώτες, είναι τυχαίες επιλογές ή μια προδιαγεγραμμένη και αναγκαία πορεία; Και στις δύο περιπτώσεις η ελευθερία της εκλογής υπάρχει και θέτει το πρόβλημα της τραγικότητας. Αλλά εκεί τοποθετείται η ανθρώπινη τραγωδία; Γι’ αυτό είναι τραγικός ο Οιδίπους, επειδή, τάχα, ανεξάρτητα από την τυχαία ή αναγκαία φύση του κόσμου είναι καταδικασμένος να κάνει επιλογές;

ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΚΑΙ ΟΙΔΙΠΟΔΑΣ. Ο άνθρωπος είναι τραγικός, γιατί δεν μπορεί να ΜΗΝ ΕΠΙΛΕΞΕΙ τον θάνατο και γίνεται τραγικότερος, όταν δεν μπορεί από το να τον επιλέξει. Είναι η περίπτωση της Αντιγόνης. Δεν είναι, άραγε, και η περίπτωση του Οιδίποδα; Ποια είναι η “δεινότης” του; Κάθε πράξη του είναι ένα βήμα που προκαλεί το δέον. Παντοπορεύεται προς την απορία, πολιτεύεται προς την απώλεια. Διακυβεύεται. Εχων υπέρ ελπίδα, το τε μεν κακόν, άλλοτ’ επ’ εσθλόν έρπει. Βεβαιώνει την ύπαρξή του από την επιτυχία του. Ανάγει τη γέννησή του στην τύχη και δεν ανάγει τον θάνατό του στην Ανάγκη. Και μεταξύ του σχετικού και του απολύτου συντρίβεται. Η συντριβή του παρασέρνει και το έργο του. Περαίνων νόμοις χθονός, ου περαίνει θεών ένορκον δίκην.

Οι ζώσες γενεές βροτών ισούνται με το μηδέν. Αν λοιπόν η ΖΩΗ είναι ΜΗ ΟΝ, ποίο είναι το ΟΝ; Αν η ουσία είναι ο θάνατος, τι άλλο από δεινότατο είναι ο άνθρωπος που ανοίκεια οργανώνει την απουσία; Φοβάμαι πως ο συλλογισμός είναι άμεσος. Ο Οιδίπους είναι δεινός, γιατί πιστεύει πως είναι παιδί της τύχης, ενώ είναι παιδί της Ανάγκης. Αυτή η πλάνη είναι η τραγωδία».