Το καλειδοσκόπιο της μνήμης

Η Κιμ Τούι κατάγεται από το Βιετνάμ. Γεννήθηκε στη Σαϊγκόν κατά την επίθεση της Τετ, τις πρώτες μέρες του 1968. Τότε που «οι μακριές αλυσίδες με βαρελότα που κρέμονταν μπρος στα σπίτια εκρήγνυντο δημιουργώντας μαζί με τον ήχο των οπλοπολυβόλων μια πολυφωνία». Με το τέλος του πολέμου, περνά το μεγάλο ποτάμι για το άγνωστο. Διασκορπισμένη, ένα δεκάχρονο κορίτσι τότε που ελαττώνεται η ύπαρξή της ακόμη πιο βίαια. Φτάνει μέχρι το Κεμπέκ του Καναδά και εγκαθίσταται. Κάνει οικογένεια και είναι μητέρα ενός αυτιστικού αγοριού. Το 2017, έλαβε το Μετάλλιο Τιμής του Εθνικού Συμβουλίου του Κεμπέκ. Τώρα, ζει μόνιμα στο Μόντρεαλ. Η συγγραφή ήρθε πολύ μετά, αφού καταλάγιασε της επιβίωσης το χάος και εξήλθαν από μέσα της τα φαντάσματα μιας θρυμματισμένης ζωής.

Στα παλιά γαλλικά, «ρου» σημαίνει «μικρό ρυάκι» ή, πιο μεταφορικά, «ροή». Ταυτόχρονα, στα σύγχρονα βιετναμέζικα σημαίνει «νανούρισμα». Οι αλληλεπιδράσεις της κουλτούρας στη γλώσσα εμφανείς, αλλά και με ετεροπροσδιορισμένες σημάνσεις. Είναι το πρώτο σημείο τομής ανάμεσα στο αμφίθυμο παρελθόν και το μεταφυτεμένο παρόν. Το βιβλίο, όπως έχει αναφέρει και η ίδια η Κιμ Τούι, δεν ξεκίνησε να γράφεται πίσω από ένα γραφείο, αλλά στον δρόμο. Μετά το κλείσιμο του εστιατορίου που διατηρούσε – στην απογραφή της ημέρας -, με τις παραγγελίες να πιέζουν, η Κιμ Τούι άρχισε να σκιτσάρει το αυτοβιογραφικό πορτρέτο της. Ανάμεσα στις λίστες για τα ψώνια, στην αφόρητη κούραση των νέων ευθυνών, ξανάγινε το κορίτσι «της βάρκας» που περνούσε το ποτάμι για το άγνωστο.

Μεταφρασμένο ήδη σε είκοσι γλώσσες, το «Ρου» αποτελείται από μικροκείμενα διηγηματικού χαρακτήρα ή θα μπορούσαμε να πούμε σημειώσεις στο πίσω μέρος ενός ημερολογίου. Η συγγραφέας κατέχει το μεγάλο όπλο της αφήγησης, που είναι η αφαίρεση. Ο,τι μπορεί να αναπτυχθεί μέσα σε ένα ικανό εύρος σελίδων, όπως έχουμε συνηθίσει από συναδέλφους της σε Ευρώπη και κυρίως ΗΠΑ, η Κιμ Τούι το κυκλώνει σε μία μόνο σελίδα και λίγο παραπάνω. Σε μια εποχή που τα πολυσέλιδα αναγνώσματα υποτίθεται ότι προτιμώνται από το εκδοτικό γίγνεσθαι, εδώ υπάρχει η απεγνωσμένη επιστροφή σε μια αποσπασματική ανάγνωση του κόσμου, που μας δίνει ένα όλον. Η δυναμική του βιβλίου πηγάζει και από τα μοτίβα που χρησιμοποιούνται. Οι συνδέσεις των κόσμων προέρχονται από την «ασημαντότητα» των χειρονομιών, των αντικειμένων. Ετσι, για παράδειγμα, ένα καφτάνι, ένα σημάδι στο μπράτσο, ένα μπολ ρύζι ενεργοποιούν κυψελίδες της μνήμης και μπορούν να υλοποιήσουν ξανά την ιστορία του κάθε ανθρώπου μέσα στον χρόνο.

Μια άλλη, επίσης σημαντική παράμετρος του βιβλίου είναι η ακομπλεξάριστη επιστροφή της συγγραφέως στη ρίζα. Το Βιετνάμ της ενήλικης καναδικής ζωής προσπαθεί να το αναζητήσει γυρνώντας πίσω, μέσα από την εξαντλητική παρατήρηση. Το βλέμμα της αναπηδά και ξαναϋφαίνει τις λεπτομέρειες. Οι τραυματικές εμπειρίες που έρχονται από μακριά πια, ερευνούν πάλι από την αρχή το είναι της. Αυτή η βουτιά στην οικεία – άγνωστη ζωή της αποτελεί τον βατήρα των αξιών της. Το μελόδραμα αποφεύγεται σε όλες τις βαθμίδες του, όπως και το άβουλο το φολκλόρ, γιατί και η ίδια ξέρει την παραμόρφωση σε επίπεδο συμβόλων που έχει υποστεί η χώρα της. Μια χώρα σε ελαφριά σχιζοφρένεια από την εποχή των αλυτρωτικών εσωτερικών συνόρων της. Της εχθροπάθειας που γέννησαν οι εθνικοί πόλεμοι με τους Γαλλοαμερικανούς, όσο και εσωτερικά με τους Βιετκόνγκ. Ποιοι είναι οι ήρωες για την Κιμ Τούι; Είναι ένα δεκαεξάχρονο κορίτσι που πρωί – βράδυ πουλούσε χοιρινό στη σχάρα έξω από τα τείχη βουδιστικού ναού. Και μια μέρα άρπαξαν τα μαλλιά και το πρόσωπό της φωτιά. Μια «αόρατη» νεαρή γυναίκα που συμβολίζει την ανάφλεξη της ίδιας και της χώρας της «δι’ ασήμαντον αφορμήν».

Η αυτοβιογραφία εδώ δεν περιορίζεται μόνο στο βιωματικό σημείωμα. Στον στενό χώρο της αυτοεικόνας. Αλλά περνάει και σε οικουμενικές παραστάσεις, όπως εκείνη της μνήμης και του πώς εκφράζει τη μετάβασή της από έναν τόπο σ’ έναν άλλο μέσα στην οικογένεια. Ετσι διαβάζουμε πως οι γονείς της αφηγήτριας κληροδότησαν τον πλούτο της μνήμης τους που επιτρέπει στα παιδιά τους να συλλάβουν «…την ομορφιά ενός τσαμπιού γλυσίνας, το εύθραυστο μιας λέξης, τη δύναμη του δέους…».

Η Κιμ Τούι κάθεται πάνω από μια νοητή ραπτομηχανή και ξαναράβει το υφαντό όχι μόνο μιας περιόδου, αλλά και της ιδιοσυγκρασίας των ανθρώπων της. Που δεν είναι άλλοι από τα πολλά της πρόσωπα τοποθετημένα σε άλλους. Το ντροπαλό κοριτσάκι που είδε τον κόσμο του να καταρρέει και αισθάνθηκε περισσότερα απ’ ό,τι μπορούσε να περιγράψει η ιστορία, τώρα, μεγάλη, αφουγκράζεται τα στάδια της ενηλικίωσής της. Από τους τροπικούς του Βιετνάμ, σε μια χώρα καλυμμένη με χιόνι. Διαλέγει τις λέξεις με ακρίβεια μοιρογνωμονίου για να αποδώσει πώς το σώμα της πρωταρχικά επαναπρογραμματίστηκε στο να αντιδρά πριν καν λειτουργήσει η σκέψη. Η συγγραφέας δεν έμεινε κολλημένη στο παρελθόν. Δεν βούλιαξε στην κινούμενη άμμο της εντροπίας των νοσταλγικών εξιδανικεύσεων. Η απουσία των ανθρώπων και οι εικόνες που φέρουν γύρω τους, το μεγαλύτερο εμπόδιο όσων ξεριζώνονται. Συχνά αναρωτιέται η συγγραφέας τι να έγινε η τάδε συνήθεια ή η δείνα θύμηση που αλλιώς γεννήθηκε και αλλού πήγε. Πού πάει η ζωή όταν αλλάζουν οι οδοδείκτες της.

Με μια μινιμαλιστική γραφή που φτιάχνει νέα τοπία μέσα στα ήδη υπάρχοντα, η Κιμ Τούι αρπάζει από τον λαιμό τις απαιτήσεις της νέας της ταυτότητας και αναπλάθει την παλιά. Δεν υπάρχουν πια δάκρυα, παρά μόνο η σύλληψη ενός νέου εαυτού που πάλλεται χαμηλόφωνα. Η προσέγγισή της μας ξεβολεύει από τα κλισέ και συνάμα μπορούμε να καθρεφτίσουμε πάνω της ό,τι μας παιδεύει στο μεγάλο ταξίδι των κόσμων και των πληθυσμών. Θα θέλαμε περισσότερη και σαφώς πιο ουσιαστική επαφή με τον σύγχρονο ασιατικό τρόπο γραφής, έχει πολλά να δώσει. Η μετάφραση της Δάφνης Κιούση μεταφέρει αυτόν τον παφλασμό των δύσκολων συναισθημάτων της συγγραφέως.

{1BSYG}Κιμ Τούι{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ρου{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Δάφνη Κιούση, Εκδ. Αγρα, {LF}Σελ. 168{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14,90 ευρ{4BTIM}ώ