Πολιτική: η τέχνη να επιλέγεις ποιος πρέπει να ζήσει

Το άρθρο του καμερουνέζου φιλοσόφου Ασίλε Μπέμπε (Αchille Mbebe) Νεκροπολιτική αποτελεί απόπειρα κατανόησης της βαθύτερης υφής της πολιτικής σφαίρας, η οποία δεν είναι άλλη από τη διαχείριση του ανθρώπινου θανάτου. «Νεκροπολιτική» σημαίνει μελέτη, έλεγχος, καταμέτρηση και «κανονικοποίηση της θανάτωσης», της «νόμιμης» θανάτωσης του ανθρώπου, η οποία αποφασίζεται από την εκάστοτε μορφή εξουσίας: το κράτος, τον γαιοκτήμονα στις φυτείες των αποικιών, τη στρατιωτική ομάδα που ελέγχει και εκμεταλλεύεται τους φυσικούς πόρους κάποιας γης κ.ο.κ. Ολα αυτά αποτελούν μηχανές θανάτωσης, μηχανές που θέλουν να διαχειρίζονται με οποιονδήποτε τρόπο τη ζωή και τον θάνατο των «υποτελών», των «ελασσόνων», των «Αλλων».

Ας ξεκινήσουμε την παρουσίαση της κρατικής νεκροπολιτικής. Για τον φιλόσοφο, το κράτος «είναι το υπόδειγμα της πολιτικής συνοχής, μια αρχή ορθολογικής οργάνωσης, η ενσάρκωση της οικουμενικής Ιδέας και ένα σύμβολο ηθικής», το οποίο αφενός μπορεί να θανατώσει με «ορθολογικά κριτήρια» τον εσωτερικό απόκληρο, παρία, «μη κανονικό», ισχυριζόμενο ότι δεν ακολουθεί τις οντολογικές και τις ηθικές επιταγές του, και αφετέρου τον εξωτερικό εχθρό, δηλαδή κάποιο «βάρβαρο», «άγριο» λαό που πρέπει να υποταχθεί σε αυτό. Ενα καλό παράδειγμα για την πρώτη κατάσταση κρατικής νεκροπολιτικής αποτελεί εκείνο του πιθανού βασιλοκτόνου Νταμιέν που περιγράφει ο Μισέλ Φουκό στο βιβλίο του Επιτήρηση και Τιμωρία. Ο Ασίλε Μπέμπε γράφει στο άρθρο του το ακόλουθο για αυτό:

«[…] η εκτέλεση του πιθανολογούμενου βασιλοκτόνου Νταμιέν διαρκεί πολλές ώρες, καταρχάς για να ικανοποιηθεί το πλήθος. Η ατέρμονη περιφορά του καταδικασμένου στους δρόμους, πριν από την εκτέλεση, είναι οικεία εικόνα, όπως είναι η επίδειξη των κομματιών του σώματος – τελετουργικό που εξελίχθηκε σε σύνηθες στοιχείο της λαϊκής βίας – καθώς και η δημόσια έκθεση ενός κομμένου κεφαλιού μπηγμένου σ’ έναν πάσσαλο».

Το κράτος κατορθώνει με διάφορες τεχνολογίες να προσφέρει αυτό το θέαμα στο κοινό του, όπως η γκιλοτίνα κ.ά. Ωστόσο, το κράτος δεν περιορίζει τη νεκροπολιτική μόνο εντός των συνόρων του. Κατορθώνει να συνεχίζει αυτού του είδους την πολιτική και εκτός των συνόρων, όμως με διαφορετικά μέσα. Πιο συγκεκριμένα, το κράτος επιχειρεί να επεκταθεί πέραν των συνόρων του και να ασκεί αυτού του είδους την πολιτική στα νέα εδάφη που κέρδισε μετά τους πολέμους, στις αποικίες. Εκεί η ζωή του σκλάβου στις φυτείες βρίσκεται «σε μια κατάσταση ακρωτηριασμένη, μέσα σε έναν φασματικό κόσμο ακραίων φρικαλεοτήτων, βαναυσότητας και βεβήλωσης. Η βίαιη πορεία της ζωής του σκλάβου είναι πρόδηλη, εάν αναλογιστούμε ότι ο επιστάτης έχει την τάση να πράττει με τρόπο βάναυσο και χωρίς μέτρο ή αν αναλογιστούμε το θέαμα των μαρτυρίων που επιβάλλονται στο σώμα του σκλάβου. […] η ζωή του σκλάβου είναι όπως ένα “πράγμα”, που κατέχεται από ένα άλλο άτομο· η ύπαρξη του σκλάβου είναι η σκιά προσωποποιημένη».

Οσον αφορά τη νεκροπολιτική των στρατιωτικών ομάδων, θα πρέπει να τις θεωρήσουμε ως νομαδικές μηχανές πολέμου, δηλαδή «μηχανές που είναι φτιαγμένες από τμήματα οπλισμένων ανδρών, που διασπώνται και συγχωνεύονται ανάλογα με την αποστολή και τις περιστάσεις. Οργανισμοί ακαθόριστοι και πολύμορφοι, οι πολεμικές μηχανές χαρακτηρίζονται από την ικανότητά τους να μεταμορφώνονται. […] Μια πολεμική μηχανή συνδυάζει πληθώρα λειτουργιών. Εχει τα χαρακτηριστικά πολιτικής οργάνωσης και εμπορικής εταιρείας. Δρα με το πλιάτσικο και τη λεηλασία και μπορεί να αποκομίσει τεράστια κέρδη […] Οι πολεμικές μηχανές (σ’ αυτή την περίπτωση παραστρατιωτικές ομάδες ή επαναστατικά κινήματα) γίνονται γρήγορα εξαιρετικά οργανωμένοι μηχανισμοί λεηλασίας, οι οποίοι φορολογούν τις περιοχές και τους πληθυσμούς που κατέχουν και επωφελούνται από την υποστήριξη, συγχρόνως υλική και οικονομική, μιας σειράς υπερεθνικών δικτύων και δικτύων κοινοτήτων».

«Και τώρα, τί;»

Βάσει όλων αυτών ο αναγνώστης βρίσκεται αντιμέτωπος με το εξής ερώτημα: «Και τώρα, τι;». Πώς μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτή την κατάσταση; Μια οντολογική – πολιτική κατάσταση που ενσωματώθηκε και στην πανδημία του κορωνοϊού και δημιούργησε αυτό που ονομάζει ο Ασίλε Μπέμπε «νεκροφιλελευθερισμό», δηλαδή το οικονομικό – πολιτικό σύστημα που στην πανδημία έδωσε προτεραιότητα στη σωτηρία της οικονομίας εις βάρος της ανθρώπινης ζωής, όπως είδαμε να συμβαίνει σε διάφορες χώρες, λ.χ. στη Βραζιλία;

Ισως το ερώτημα να μπορεί να απαντηθεί εάν διευρύνουμε την προβληματική του εν λόγω ερωτήματος με τον εξής τρόπο: «Γιατί πρέπει να γίνεται λόγος περί νεκροπολιτικής πλέον, εφόσον αναγνωρίζουμε τη βία της;», επιστρέφοντας με αυτόν τον τρόπο στο ερώτημα του αναγνώστη με διαφορετική διάθεση, πιο ελπιδοφόρα: «Και τώρα, τι;». Ισως τώρα η απάντηση να βρίσκεται στη δημόσια συλλογική απαίτηση για έναν προσανατολισμό της πολιτικής σφαίρας προς τον άνθρωπο και την πολιτική ευθύνη που έχουμε ως άτομα σχετικά με αυτόν τον προσανατολισμό. Θα πρέπει να αναθεωρήσουμε τις ήδη υπάρχουσες κοινωνικές και πολιτικές δομές μας, θα πρέπει να αναθεωρήσουμε για τις ίδιες τις πράξεις μας και να κυνηγήσουμε μια πολιτική πέραν της νεκροπολιτικής, δηλαδή μιας πολιτικής των ζωντανών – νεκρών. Διαφορετικά είμαστε υπαίτιοι για τη σκλαβιά της νεκροπολιτικής που οι ίδιοι τώρα φέρνουμε στον εαυτό μας!

Ο Γ. Μιχαηλίδης είναι μεταφραστής και υπεύθυνος της Γραμματείας του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας, ΙWPR (Institute for World Philosophical Research)

{1BSYG}Ασίλλε Μπέμπε{1BSYG}{CR}{2BTIT}Νεκροπολιτική{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Χαρλαμπίτας{CR}Εκδόσεις των Συναδέλφων, σελ.88{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 7 ευρ{4BTIM}ώ