H μεγάλη νουβέλα της Μεσογείου

«Τα καράβια αρμενίζουν, τα κύματα επαναλαμβάνουν το τραγούδι τους· οι αμπελουργοί κατεβαίνουν από τα υψώματα της Πενταλόφου προς την ακτή της Γένοβας· στην Προβηγκία και στην Ελλάδα ραβδίζουν τις ελιές· οι ψαράδες τραβάνε τα δίχτυα τους πάνω στην ακίνητη λιμνοθάλασσα της Βενετίας ή μέσα στα κανάλια της Τζέρμπα· στους ταρσανάδες οι πελεκάνοι φτιάχνουν καΐκια ολόιδια με τα παλιά… Κι έτσι, για μια ακόμη φορά, καθώς τα κοιτάμε, είμαστε έξω από τον χρόνο». Ετσι ξεκινά ο Φερνάν Μπροντέλ την περίφημη «Μεσόγειό του». Μια Μεσόγειος που αυτό τον καιρό φλέγεται – όχι μόνο από τις μεγάλες πυρκαγιές που κατακαίουν τα δάση των περισσότερων χωρών που περιβάλλου τη Mare Nostrum, αλλά και από φλέγοντα ζητήματα της εποχής, όπως η ανεργία και το Μεταναστευτικό.

H μεγάλη νουβέλα της Μεσογείου, γράφει η ισπανική εφημερίδα «El Pais», αποτελείται από σύγχρονα κλασικά βιβλία που περιγράφουν το σήμερα της περιοχής: από τη χλιδή της Ριβιέρας έως την Ελλάδα των προσφύγων, μέσω του μαζικού τουρισμού στην Ισπανία, τις πληγές της αποικιοκρατίας στη Βόρεια Αφρική ή την ένταση στη Μέση Ανατολή. Ενας χορός μεταξύ λογοτεχνίας και γεωγραφίας.

Στη Μεσόγειο είναι διαρκής η συνάντηση παρελθόντος και παρόντος. Οπως διαπιστώνει Μπροντέλ: Τι άλλο είναι η ιστορία από το σύνολο των ερωτημάτων που θέτει το παρόν σε σχέση με τα εκάστοτε προβλήματά του, στο παρελθόν; Από τη διώρυγα του Σουέζ μέχρι το Γιβραλτάρ η ανθρώπινη εξέλιξη μετρά πολλές χιλιάδες χρόνια. Οι πολιτισμοί της Μεσογείου διασχίζουν τον χρόνο και τον νικούν ενώ ταυτόχρονα ορίζουν τον χώρο διατηρώντας αμετακίνητο το κέντρο όπου πάλλει η καρδιά τους.

Το Αλγέρι του Αλµπέρ Καµί
Πάθος στον ήλιο
 Στον «Πρώτο άνθρωπο» του Αλμπέρ Καμί, η Μεσόγειος και η πατρίδα του Αλγερία είναι ένας χαμένος παράδεισος, «μια χαρούμενη ακτή υπό το φως του πρώτου πρωινού του κόσμου». Είναι όμως και το πλαίσιο της μεγάλης φτώχειας μέσα στην οποία μεγάλωσε και μιας αρχαϊκής βίας, σαν ένα Far West της Βόρειας Αφρικής, μια αποικιοκρατική πυριτιδαποθήκη που διαλύεται. Ο πρωταγωνιστής επιστρέφει ενήλικος πια στην Αλγερία, η οποία βρίσκεται σε πόλεμο. Επισκέπτεται τον διευθυντή του σχολείου που τον έβγαλε από τη μιζέρια και θυμάται τους παιδικούς του φίλους, την παραλία. «Η δόξα του φωτός γέμιζε εκείνα τα νεανικά κορμιά με χαρά που τα έκανε να ουρλιάζουν χωρίς διακοπή», θυμάται. Ο Καμί ποτέ μέχρι τότε δεν είχε αποκαλύψει πτυχές του με τέτοια διαφάνεια, χωρίς την κάλυψη φιλοσοφικών θέσεων ή μυθιστορηματικής πλοκής. Το μισοτελειωμένο χειρόγραφο του «Πρώτου ανθρώπου» βρέθηκε μέσα στα συντρίμμια του αυτοκινήτου με το οποίο ταξίδευε όταν πέθανε σε τροχαίο δυστύχημα τον Ιανουάριο του 1960. Ηταν αφιερωμένο στη μητέρα του, κωφή και αγράμματη: «Σε σένα, που δεν θα μπορέσεις ποτέ να διαβάσεις αυτό το βιβλίο».

Η Αλεξάνδρεια του Λόρενς Ντάρελ
Ενας κόσμος, μια αγάπη
«Ηταν αυτή η πόλη, δική μας; Τι περιέχει η λέξη Αλεξάνδρεια;». Δεν υπάρχει πόλη πιο κατάλληλη για μυθιστόρημα ή μυθιστόρημα πιο κατάλληλο για πόλη, όπως στην περίπτωση της Αλεξάνδρειας και του «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου». Η ιστορία σε τέσσερα μυθιστορήματα συγχωνεύεται με την παλιά αιγυπτιακή μητρόπολη με κλασικές φράσεις όπως «μια πόλη είναι ένας κόσμος όταν αγαπάμε έναν από τους κατοίκους της». Φυσικά, η Αλεξάνδρεια είναι πολύ περισσότερα από την πόλη στην οποία ο Λόρενς Ντάρελ έγραψε τη σαγηνευτική του ιστορία αγάπης: είναι η πόλη του Αλεξάνδρου, οι Πτολεμαίοι, η Κλεοπάτρα και ο Αντώνιος, ο Φάρος και η Βιβλιοθήκη, ο Καβάφης και ο Φόρστερ αλλά ο αναγνώστης δεν μπορεί να περπατήσει στους δρόμους της ανάμεσα στο «λεμονο-μόβ φως που φθίνει το απόγευμα» χωρίς να αντιμετωπίσει τα φαντάσματα της Ζιστίν, της Μελίσα, του Νεσίμ. Τυλιγμένη στο άρωμά της η Ζιστίν είναι ακόμα παγιδευμένη στους καθρέφτες του Hotel Cecil, μέσα στην ατμόσφαιρα της πόλης η οποία τρέφεται από τους ήρωες του Ντάρελ. Οπως και να έχει, δεν υπάρχει λογοτεχνική εμπειρία τόσο συγκινητική όσο η ανάγνωση του «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου»: «Και πάλι υπάρχει θαλασσοταραχή και ο άνεμος φυσάει σε συναρπαστικές ριπές».

Η Χάιφα του Αβραάμ Γεοσούα
Η σεφαρδίτικη θάλασσα
Γεννημένος σε μια από τις πιο παλιές σεφαρδίτικες οικογένειες της Ιερουαλήμ, ο συγγραφέας Αβραάμ Γεοσούα έχει ζήσει πάνω από τα μισά από τα 84 χρόνια του στο λιμάνι της Χάιφας, μια πόλη την οποία θεωρεί ως την «αρμονική» σε μια χώρα που ζει πάντα με ένταση. «Μετά τον Πόλεμο των Εξι Ημερών του 1967 η Ιερουσαλήμ έχασε τη λογική της» εκμυστηρεύθηκε ο συγγραφέας πριν από μία δεκαετία. Στο γύρισμα του αιώνα ολοκλήρωσε το «Ταξίδι στο Τέλος της Χιλιετίας», μια ιδέα που διαμόρφωσε στη διάρκεια ενός ταξιδιού στην Ανδαλουσία. «Είναι το βιβλίο μου όπου η θάλασσα είναι πιο παρούσα» παραδέχεται. Σε αυτό, ένας εβραίος σεφαρδίτης έμπορος από την Ταγγέρη διασχίζει τη Μεσόγειο προς την Ευρώπη λίγο πριν από το 1.000 μ.Χ. Οπως σε όλα τα βιβλία του, ο γάμος αποτελεί τον αφηγηματικό άξονα: η πολυγαμία των Σεφαρδίμ της Βόρειας Αφρικής έναντι της μονογαμίας των ευρωπαίων Ασκενάζι, ως παραβολή των πολιτιστικών διαφορών ανάμεσα στις δύο εβραϊκές κοινότητες. «Προσπάθησα να περιγράψω τη Μεσόγειο ως χώρο μιας κοινής ταυτότητας» λέει, «διαφορετικής από εκείνες της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής. Αυτήν μοιραζόμαστε, μεταξύ άλλων, Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι».

Η Κωνσταντινούπολη του Ορχάν Παµούκ
Αυτοκρατορία σε ασπρόμαυρο
Στην Κωνσταντινούπολη η Μεσόγειος φτάνει σε μια πόλη που υπήρξε η πρωτεύουσα του παγκόσμιου πεπρωμένου ως έδρα μεγάλων αυτοκρατοριών. Πρώτα ήταν το Βυζάντιο και μετά η Κωνσταντινούπολη – πάντα τόπος της σύνθετης και τραγικής συνάντησης Ανατολής και Δύσης. Η Ιστορία έχει πλήξει τους κατοίκους της σε διαφορετικούς χρόνους με επεισόδια τεράστιας έκτασης – σύμφωνα με τις διαφορετικές πεποιθήσεις τους, άλλοι τα βίωσαν ως πτώση και άλλοι ως κατάκτηση. Αυτό είναι μέρος του οικείου χάους της πόλης. Ο μεγάλος τούρκος συγγραφέας Ορχάν Παμούκ βυθίστηκε στους δρόμους και στις δικές του αναμνήσεις προσπαθώντας να συλλάβει την πραγματική της ουσία μετά την απώλεια της λαμπρότητάς της. «Ολα άρχισαν σιγά σιγά να γερνούν και να ερημώνονται» γράφει για την Κωνσταντινούπολη, και η πόλη «γίνεται ένας άδειος χώρος, ασπρόμαυρος, με μια φωνή και μία γλώσσα». Ο Παμούκ μιλάει για πικρία και επισημαίνει ένα συναίσθημα που διαπερνά τα πάντα: «Η πικρία, όπως και η θλίψη, είναι μια πολύ κατάλληλη λέξη που αναφέρεται όχι σε κάτι που επηρεάζει ένα άτομο ως ασθένεια, αλλά έναν πολιτισμό, ένα περιβάλλον και ένα συναίσθημα στο οποίο ζουν βυθισμένοι εκατομμύρια άνθρωποι».

Η Κυανή Ακτή της Φρανσουάζ Σαγκάν
Εφηβικά καλοκαίρια
Η ταλαντούχα Φρανσουάζ Σαγκάν ήταν 18 ετών όταν, το 1954, δημοσίευσε το πρώτο της μυθιστόρημα «Καλημέρα, θλίψη» που έγινε ταινία από τον Οτο Πρέμινγκερ τέσσερα χρόνια αργότερα λόγω της διεθνούς επιτυχίας της. Είναι εμφανής η κυριαρχία στον αφηγηματικό ρυθμό και ο αισθησιασμός μιας πεζογραφίας με σαφώς κινηματογραφικές αποχρώσεις. Η πρωταγωνίστρια και αφηγήτρια της ιστορίας είναι η Σεσίλ, ένα 17χρονο κορίτσι, η στάση και οι χειρονομίες της οποίας θα μπορούσαν να σχετίζονται με αυτές ενός χαρακτήρα στις ταινίες μεγάλου μήκους του Ερίκ Ρομέρ. Η Σεσίλ αφηγείται το έντονο καλοκαίρι της στην Κυανή Ακτή, της οποίας ο φυσικός χώρος με πεύκα και βραχώδεις όρμους που λούζει ο έντονος ήλιος είναι ιδανικός για να προκαλέσει απρόσμενα πάθη στους χαρακτήρες. Συνοδεύεται από τον πατέρα της, τον Ρέιμοντ, έναν ερωτύλο χήρο, η πρόθεση του οποίου είναι να περάσει ήσυχες διακοπές με την Ελσα, την ερωμένη του, αν και η άφιξη της Αννας, μιας ώριμης φίλης της οικογένειας, αλλάζει τα πάντα. Πίσω από τη φαινομενική επιπολαιότητα της ψυχολογίας των χαρακτήρων βρίσκεται το σταθερό χέρι της Σαγκάν, δείχνοντάς μας τη μεγάλη πολυπλοκότητα της ανθρώπινης επιθυμίας και των συναισθημάτων.

Η Βαρκελώνη του Εντουάρντο Μεντόζα
Στις λεωφόρους της Βαβυλώνας
Το μυθιστόρημα είναι ό,τι πιο κοντινό, στα ισπανικά, στο κυνήγι ενός μεγάλου λογοτεχνικού μυθιστορήματος της Βαρκελώνης. Κατέφτασε την κατάλληλη στιγμή για να εδραιώσει έναν συγγραφέα, τον Εντουάρντο Μεντόζα, ανήσυχο και ταλαντούχο, και να δημιουργήσει την εικονογραφία μιας δυναμικής, ευρωπαϊκής και πάντα δονκιχωτικής Βαρκελώνης, η οποία επρόκειτο να πυροδοτηθεί με θαυμασμό στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1992. Το βιβλίο «Η πόλη των θαυμάτων» δημοσιεύθηκε το 1986 και αφορά τις περιπέτειες του ανερχόμενου Ονόφρ Μπουβιλά, μεταξύ των διεθνών εκθέσεων του 1888 και του 1929. Εγινε διεθνής επιτυχία και απέσπασε επαινετικά σχόλια τόσο από κριτικούς όσους και από τους αναγνώστες. Από τη συλλογική μνήμη, οι σελίδες της ανακατασκευάζουν τη σύγχρονη Βαρκελώνη, χτισμένη μέσα από πολιτιστικά και αθλητικά γεγονότα και μέσα από χαρακτήρες όπως ο Ονόφρ, αυτός ο τύπος που φτάνει στη Βαβυλώνα ξεφεύγοντας από τη φτώχεια και προσελκύεται από την ανάγκη για περιπέτεια. Εντυπωσιάζεται από τα φώτα της πόλης και καταλαβαίνει, σύντομα και σε βάθος, τους νόμους της ζούγκλας, βρίσκει επαφές και, χάρη στην πρωτοβουλία και την καλή του τύχη, καταφέρνει να ανέβει στην κορυφή σε μια κοινωνία που δεν δέχεται εύκολα ξένους. Μια παλιά ιστορία που χρησιμεύει ως καθρέφτης για το παρόν.

Η Αθήνα του Πέτρου Μάρκαρη
Η πόλη μιας διαδρομής
Ο Πέτρος Μάρκαρης αγαπά τον ηλεκτρικό σιδηρόδρομο. «Μια διαδρομή» είναι η Αθήνα για εκείνον «από τον Πειραιά στην Κηφισιά. Δεν είναι μόνο ο πιο σύντομος δρόμος για να ανακαλύψει κανείς την πόλη αλλά για να γνωρίσει την κοινωνική διαστρωμάτωσή της. Από το λιμάνι του Πειραιά ως τις μεγαλοαστικές συνοικίες του Αμαρουσίου και της Κηφισιάς, ο επιβάτης του Ηλεκτρικού έχει τη δυνατότητα να ταξιδέψει σε όλα τα κοινωνικά στρώματα που κατοικούν στην πρωτεύουσα» γράφει στο βιβλίο του «Η Αθήνα της μιας διαδρομής». Ποια είναι η Αθήνα; Αναρωτιέται. Μία από τις πρωτεύουσες της Ενωμένης Ευρώπης ή η πρωτεύουσα των Βαλκανίων; Η πόλη που επαναπάτρισε τους Ολυμπιακούς Αγώνες ή η πόλη των μανιακών οδηγών, του φραπέ και των μεταναστών; Στο «Αθήνα, πρωτεύουσα των Βαλκανίων» επιχειρεί να περιγράψει τα διάφορα πρόσωπα της πόλης που είναι αξιολάτρευτη, αλλά και απεχθής για τους κατοίκους της, πολύ ανθρώπινη αλλά και εξαιρετικά απάνθρωπη. Και επειδή οι Αθηναίοι φεύγουν από την πόλη τους με κάθε ευκαιρία, ένα από τα διηγήματα διαδραματίζεται σ’ ένα νησί, το καλοκαίρι, δίπλα στη θάλασσα…

Η Τεργέστη της Μαρίσα Μαντιέρι
Προσφυγικές μνήμες
Ενα απόγευμα η μητέρα της Μαρίσα Μαντιέρι έδωσε ως ενέχυρο το παλτό της στο Μόντε ντε Πιεδάδ. Στη συνέχεια πήρε την έφηβη κόρη της, για να της αγοράσει μια φούστα και ένα πράσινο πουλόβερ. Ηθελε να ξεπεράσει την ντροπή της και να πάει στο πάρτι μιας συμμαθήτριάς της, κόρης δικαστή. «Ενα απλό και γενναιόδωρο κορίτσι που δεν με έκανε να νιώσω άβολα λόγω της ανισότητας των οικονομικών μας καταστάσεων» είναι η περιγραφή της Μαντιέρι στο «Πράσινο νερό». Το βιβλίο είναι ένα φωτεινό μείγμα μνήμης και ημερολογίου στο οποίο ολόκληρη η Ευρώπη χωρά στη ζωή μιας γυναίκας, η οποία, σε ηλικία εννέα ετών, έφτασε στο λιμάνι της Τεργέστης ως πρόσφυγας από την Κροατία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Χωρίς φόβο, οι αναμνήσεις της αναμειγνύονται στις σελίδες της με την ξαφνική εμφάνιση του καρκίνου που τελικά στοίχισε τη ζωή της. Δεν τρόμαξε. «Περάσαμε το δικό μας καλοκαίρι» είπε πριν πεθάνει στον σύζυγό της, τον συγγραφέα Κλάουντιο Μάγκρις, ο οποίος υπογράφει το επιμύθιο σε μερικές σελίδες που αποπνέουν βαθιά ανθρωπιά.