Εμείς, τα τέκνα {LF}του πλοιάρχου Γκραντ

Είχαν χοντρό κόκκινο εξώφυλλο, ασπρόμαυρες ξυλογραφίες για εικονογράφηση και, κάθε φορά που ένας καινούργιος τόμος έφθανε στα χέρια μου, ήταν σαν να έκοβα εισιτήριο για ένα ταξίδι σ’ έναν μαγικό κόσμο. Με τον μυστηριώδη και πρώιμα οικολογικά ευαίσθητο πλοίαρχο Νέμο και τον «Ναυτίλο» του, 20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα ή πάνω στη μυστηριώδη νήσο, με την παρέα των καβγατζήδων που μπήκαν στην οβίδα, την οποία το διαστημικό κανόνι θα εκτόξευε από τη Γη στη Σελήνη, με την άλλη παρέα που ξεκίνησε από μια σχισμή του εδάφους στην Ισλανδία για ένα ταξίδι ως το κέντρο της Γης ή μ’ εκείνον τον 15ετή πλοίαρχο που κυβερνούσε μόνος ένα μεγάλο φαλαινοθηρικό. Εκείνες οι παλιές εκδόσεις του Ιουλίου Βερν – εκδόσεις Αστήρ – ήταν η πιο πολύτιμη συλλογή των παιδικών μου χρόνων. Και η απώλειά της – σε κάποια μετακόμιση πρέπει να χάθηκαν – πάντα με στενοχωρούσε. Μα ποτέ, νομίζω, δεν αναπόλησα εκείνα τα βιβλία όσο αυτό το πυρακτωμένο καλοκαίρι, αυτόν τον Αύγουστο που τον βομβαρδίζουν εικόνες και ειδήσεις φοβερές.

Δεν είναι οι ήρωες και οι περιπέτειές τους που αναπολώ – αν και η γοητεία τους παραμένει αρυτίδωτη. Είναι ο κόσμος που καθρεφτίζουν. Ενας κόσμος όπου το μέλλον είναι μια αισιόδοξη υπόσχεση, που πρέπει να κερδίσεις. Οπου οι γενναίοι, ευφυείς, εφευρετικοί και ευγενείς βρίσκουν πάντα τον τρόπο και ανοίγουν τον δρόμο. Κι όπου η τόλμη και η φαντασία νικούν όλες τις απειλές. Αυτός ήταν, όπως τον αναλογίζομαι τώρα, ο κόσμος του Βερν. Μα πάει καιρός που ο κόσμος αυτός δεν υπάρχει πια. Αν εκείνος εγκαινίασε, όπως λένε, την επιστημονική φαντασία ως λογοτεχνικό είδος, εκείνοι που ακολούθησαν, χρόνια τώρα, δεν κατοικούν στον δικό του κόσμο. Οι ήρωές τους, ο Ρικ Ντέκαρντ του «Blade Runner» για παράδειγμα, ζουν σε ένα περιβάλλον οικολογικής καταστροφής, δυσοίωνων εκτροπών της τεχνητής νοημοσύνης και κοινωνικής και πολιτικής δυστοπίας. Οι περιπέτειές τους δεν διεκδικούν να κατακτήσουν νέα σύνορα. Αμύνονται απέναντι σε απειλές, που μοιάζουν ανίκητες, τόσο ώστε η άμυνα να μοιάζει μάταιη – δικαιωμένη μόνον ως υπεράσπιση της ανθρώπινης υπόστασης του αμυνόμενου.

Και να που το δυστοπικό μέλλον που περιγράφουν μοιάζει ήδη παρόν. Ισως ποτέ αυτή η διαπίστωση δεν έμοιαζε περισσότερο αυτονόητη, τρομακτικά αυτονόητη. Ισως ποτέ οι ειδήσεις ενός καλοκαιρινού μήνα δεν την επαλήθευαν τόσο βίαια, όσο αυτών των ημερών η συγκομιδή. Οι καύσωνες και οι νέοι καύσωνες, οι φοβερές πυρκαγιές και οι ακόμη πιο φοβερές πυρκαγιές, αυτή η διασυνδεδεμένη αλυσίδα «ακραίων» φαινομένων, που δεν είναι πια ακραία, που αλληλοτροφοδοτούνται και που αναδεικνύουν μια τεράστια μαύρη τρύπα στη θεσμική και επιχειρησιακή μας προετοιμασία απέναντί τους. Η μετάλλαξη Δέλτα που απειλεί τις ατελείς εμβολιαστικές μας οχυρώσεις και (ξανά) τις ελπίδες για μια κάποια κανονική ζωή το φθινόπωρο. Και, τέλος, οι φρικτές εικόνες από το αεροδρόμιο της Καμπούλ. Οι οποίες δεν επιβεβαιώνουν τόσο αυτό που έχει κατά κόρον περιγραφεί ως το «τέλος της αμερικανικής εποχής» – αυτό το έχουν ήδη εικονογραφήσει, με πολύ πιο δραματικό και ουσιαστικό τρόπο, οι εικόνες της εισβολής των κερασφόρων συνωμοσιολόγων στο Καπιτώλιο, ακριβώς επειδή αν η αμερικανική ηγεμονία «παρακμάζει», δεν προκαλούν την παρακμή οι αποτυχίες της εξωτερικής της πολιτικής μα η βαθιά, υπαρξιακή διαίρεση της αμερικανικής κοινωνίας. Οι εικόνες της Καμπούλ επιβεβαιώνουν προπάντων σε πόσο σαθρό έδαφος στέκουν οι γεωπολιτικές μας βεβαιότητες. Πόσο ρευστή είναι αυτή η εποχή. Και πόσο πρωτοφανής είναι η τριπλή πρόκληση που αντιμετωπίζει ο κόσμος.

Πρόκληση πρώτη και σημαντικότερη η κλιματική κρίση. Ακόμη κι αν αύριο μηδενίζαμε τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, θα είχαμε μπροστά μας μερικές δεκαετίες κλιματικής συμφοράς και «ακραίων» φαινομένων, μας προειδοποίησε η έκθεση της επιστημονικής επιτροπής του ΟΗΕ. Και απέχουμε πολύ από αυτό το σημείο μηδέν των εκπομπών. Πρόκληση δεύτερη η μεγάλη τεχνολογική αλλαγή που με εκθετικούς ρυθμούς εξελίσσεται και θέτει προβλήματα που δεν έχουμε αρχίσει καν να οριοθετούμε. Πρόκληση τρίτη η γεωπολιτική ρευστότητα, με τις απειλές που τη συνοδεύουν, που προκύπτει τώρα που οι ΗΠΑ, με διοίκηση Μπάιντεν ή με διοίκηση Τραμπ, εγκαταλείπουν τον ρόλο που οι ίδιες διεκδίκησαν στον μετά το 1989 κόσμο και τη στρατηγική με την οποία τον υπηρέτησαν. Κι όλα αυτά μαζί συμποσούνται σε μια μεγάλη κοινωνική και πολιτική πρόκληση: πώς θεραπεύεται η κοινωνική συνοχή, πώς γεφυρώνονται οι ανισότητες και πώς επιβιώνει η δημοκρατία σ’ έναν κόσμο, όπου όλο και περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το μέλλον ως απειλή και βλέπουν τον εαυτό τους ως outsider, ως εξωτικό και αμέτοχο διαδικασιών αλλαγής τις οποίες δεν κατανοούν, δεν παρακολουθούν και στις οποίες δεν βρίσκουν οι ίδιοι μια θέση;

Τη σημασία της πολιτικής – της πολιτικής που εκλογικεύει, συγκροτεί αφήγηση και χαράζει στρατηγική σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας και απειλών – επιβεβαιώνει ο φοβερός Αύγουστος που ζούμε. Οσο κι αν οι πολιτικοί – κι όχι μόνον παρ’ ημίν – μοιάζουν κάπως χαμένοι. Ή, για να επιστρέψω στον Ιούλιο Βερν, μοιάζουν με τα τέκνα του πλοιάρχου Γκραντ, που έψαχναν σε ένα μυστηριώδες, απέραντο πέλαγος τα ίχνη του ναυαγού, γνωρίζοντας το γεωγραφικό πλάτος μα όχι και το μήκος στο οποίο είχε συμβεί το ναυάγιο και ελπίζοντας στη βοήθεια της τύχης. Κάπως έτσι δεν είμαστε όλοι;