Φιλοδοξία και τελειομανία

Ο Ρόι έπασχε από ψυχαναγκαστική τελειομανία. Κι ανθρώπους σαν αυτόν, που κατηγορούν συνεχώς τον εαυτό τους επειδή δεν εκπλήρωσαν έναν στόχο που είχαν θέσει, συνάντησε πολλούς ο Τζος Κόεν στην καριέρα του, πρώτα ως λέκτορας στο Πανεπιστήμιο κι ύστερα ως ψυχαναλυτής. «Το αυτομαστίγωμά τους», γράφει σε ένα εκτενές σημείωμά του στο περιοδικό «1843» του Economist, «συνήθως εντείνεται λόγω της πεποίθησης ότι κάποιος άλλος που ξέρουν – ένας συνάδελφος, ένας συγγενής ή ένας φίλος – θα τα κατάφερνε καλύτερα στη θέση τους».

Oπως κάθε εμμονή, η τελειομανία βλάπτει την ψυχική υγεία και μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη, ψυχοσωματικές διαταραχές, αυτοκτονικές σκέψεις, διατροφικές ανωμαλίες και μορφές ναρκισσισμού που συγκαλύπτουν την εσωτερική ευθραυστότητα. Η πανδημία θα μπορούσε να λειτουργήσει θεραπευτικά, σημειώνει ο Κόεν, που εκτός από ψυχαναλυτής είναι καθηγητής σύγχρονης λογοτεχνικής θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και έχει γράψει πολλά βιβλία μεταξύ των οποίων το Η ιδιωτική ζωή και το Πώς να ζούμε. Τι να κάνουμε. Η αναγκαστική παραμονή στο σπίτι οδήγησε πράγματι πολλούς ανθρώπους να ξαναβρούν απολαύσεις που είχαν χάσει – μαγείρεμα, περπάτημα, διάβασμα, συζητήσεις – και να αναθεωρήσουν τις προτεραιότητές τους. Η Πόλι, μια από τις ασθενείς του που στις πρώτες τους συνεδρίες χαρακτήριζε τον εαυτό της «παθολογικά επιμελή», είχε ξαναβρεί τον εαυτό της, τον σύντροφό της και τα παιδιά της.

Αυτό κράτησε περίπου έξι εβδομάδες. Οπως ο κορωνοϊός, όμως, έτσι και ο περφεξιονισμός της Πόλι άρχισε να προσαρμόζεται στις συνθήκες που είχαν αρχίσει να τον εξουδετερώνουν. Νόμιζε ότι δουλεύοντας στο σπίτι είχε γλυτώσει από την εποπτεία του διευθυντή της, αλλά τώρα ανησυχούσε για το αν ήταν αρκετά επαρκής στο Zoom. Αφού βρισκόταν υπό μικρότερη πίεση, άλλωστε, δεν θα έπρεπε να είναι πιο παραγωγική;

Η αναζήτηση της τελειότητας φαίνεται έτσι να παραμένει τόσο ισχυρή και διαβρωτική όσο ποτέ. Σε ένα άρθρο τους που δημοσιεύτηκε το 2017, οι βρετανοί ψυχολόγοι Τόμας Κάραν και Αντριου Χιλ απέδωσαν το φαινόμενο αυτό στο όλο και πιο απαιτητικό κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον όπου προσπαθεί να τα βγάλει πέρα η νέα γενιά, αλλά και στον έλεγχο και τις πιέσεις που τους ασκούν οι γονείς τους. Το ίδιο υποστηρίζει και ο Μάικλ Σαντέλ στο καινούργιο του βιβλίο Η τυραννία της αξίας. Ο αξιοκρατικός καπιταλισμός, γράφει ο αμερικανός φιλόσοφος, έχει δημιουργήσει μια διαρκή κατάσταση ανταγωνισμού στους κόλπους της κοινωνίας, που διαβρώνει την αλληλεγγύη και την έννοια του «κοινού καλού». Το σύστημα αυτό δημιουργεί μια αντιπαράθεση μεταξύ κερδισμένων και χαμένων, με τους πρώτους να διαπνέονται από αλαζονεία και τους δεύτερους από χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Ορισμένοι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι η τελειομανία δεν είναι κατ’ ανάγκη παθολογική. Το 1978, ο αμερικανός ψυχολόγος Ντ. Ι. Χάματσεκ έγραψε ότι, αντίθετα με τη νευρωτική τελειομανία, η φυσιολογική τελειομανία θέτει υγιείς στόχους χωρίς να οδηγεί σε μια τιμωρητική αυτοκριτική. Αλλοι ερευνητές στη συνέχεια αμφισβήτησαν αυτή την άποψη, υποστηρίζοντας ότι η ανάγκη να φτάσεις στην τελειότητα δεν μπορεί ποτέ να είναι φυσιολογική. Ο Κόεν έχει φτάσει σε ένα αντίστοιχο συμπέρασμα, χωρίς να παραγνωρίζει ότι λίγοι από εμάς θα εγκαταλείπαμε τη φιλοδοξία να γίνουμε καλύτεροι. Πώς μπορεί λοιπόν να προστατευθεί αυτή η ευγενής φιλοδοξία από την εισβολή της τελειοθηρικής υστερίας;

Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Κάτι που έχει σχέση με την ανθρώπινη φύση μας, γράφει ο βρετανός ψυχαναλυτής, καθιστά δύσκολο να νιώσουμε ότι έχουμε κάνει αρκετά. Είμαστε απρόθυμοι να σβήσουμε την ελπίδα ότι μια μέρα θα αναγνωριστούμε ως κάτι εξαιρετικό, ως το τέλειο ον που οι γονείς μας τοποθέτησαν κάποτε σε ένα βάθρο.

Ο γάλλος συνάδελφός του Σερζ Λεκλέρ, πάλι, θεωρεί ότι η ζωή μάς αναθέτει την αποστολή να σκοτώσουμε μεταφορικά αυτό το υπέροχο παιδί. Πρέπει συνεχώς να αποκηρύσσουμε τη φαντασίωση ενός ιδανικού εαυτού και ταυτόχρονα να θρηνούμε για το γεγονός ότι είναι αδύνατο να τον φτάσουμε.

Ολα αυτά οδηγούν σε μια άλλη ασθενή του Κόεν, τη Λίντια, που μεγάλωσε προσπαθώντας να πείσει τη μητέρα της να της δείξει προσοχή. Ο μόνος τρόπος να τα καταφέρει ήταν να βάζει μέικ-απ, να χτενίζει τα μαλλιά της και να φοράει ωραία ρούχα. Οταν εκείνη πέθανε, κυριεύτηκε από τη μανία της σωματικής τελειότητας. «Ηθελες να γίνεις το αξιαγάπητο παιδί που έβλεπες να καθρεφτίζεται στο βλέμμα της», της είπε ο Κόεν. «Αν της έβαζα τις φωνές όσο ζούσε, δεν θα το αναγνώριζε, και τώρα είναι πια αργά», απάντησε η Λίντια, κλαίγοντας γοερά.

Μια μέρα σταμάτησε να ποστάρει σέλφι. Και λίγο καιρό αργότερα επισκέφθηκε τον Κόεν και του είπε ότι κοιτάχτηκε στον καθρέφτη και διαπίστωσε ότι δεν είναι κι άσχημη. «Δεν είμαι σούπερ μοντέλο, αλλά ούτε θέλω και να γίνω», είπε γελώντας. Μέχρι τότε νόμιζε ότι η ζωή σταματά όταν παύουμε να ελπίζουμε ότι θα γίνουμε η καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας. Και ξαφνικά συνειδητοποίησε ότι η ζωή ακριβώς τότε αρχίζει.

Ναθάνιελ Χόθορν (1804-1864)
Το σημάδι
Η πιο ανατριχιαστική μελέτη της ψυχολογίας της τελειομανίας είναι, σύμφωνα με τον Τζος Κόεν, ένα διήγημα του Χόθορν, το «Το εκ γενετής σημάδι», για το οποίο μιλάει και ο Πολ Οστερ στο «Βιβλίο των ψευδαισθήσεων». Η Τζορτζιάνα είναι μια καλλονή, αλλά έχει ένα μικροσκοπικό κόκκινο σημάδι στο αριστερό μάγουλό της, στο οποίο η ίδια δεν δίνει καμιά σημασία, ο σύζυγός της όμως, ο Εϊλμερ, το θεωρεί σημάδι κάποιας εσωτερικής σήψης, ένδειξη αμαρτίας και παρακμής. Κι επειδή είναι επιστήμονας, την πείθει ότι πρέπει να αφαιρέσουν «αυτό που η Φύση άφησε ατελές». Παρασκευάζει ένα μυστηριώδες διάλυμα και τη βάζει να το πιει, η Τζορτζιάνα το κάνει πρόθυμα γιατί είναι ερωτευμένη μαζί του και δεν καταλαβαίνει ότι η εμμονή του αποτελεί μετάθεση της απογοήτευσής του από τον ίδιο. Το σημάδι πράγματι εξαφανίζεται, αλλά μαζί του χάνεται κι αυτή.