Ανάλατος και ηδυσμένος λόγος

Είναι φέτος ο χρόνος ο πεντηκοστός που είμαι επαγγελματικά θεατής και εκτιμητής παραστάσεων αρχαίου δράματος. Πρώτη φορά είδα τραγωδία σε αρχαίο αμφιθέατρο το 1952 στους Δελφούς, όταν τιμήθηκε η προσφορά των Σικελιανών και ο Καρζής ανέβασε τον «Προμηθέα Δεσμώτη» με τον Κατράκη στα ελληνικά και έναν Γάλλο, έναν Καναδό και έναν Γερμανό στη γλώσσα τους, ενώ η άλλη παράσταση ήταν στα ελληνικά με τον τρόπο του Καρζή.  Εχω γράψει κι άλλες φορές πως το 1961, βοηθός του Ροντήρη στο ΠΕΙΡΑΪΚΟ ΘΕΑΤΡΟ, στην περιοδεία στην Αμερική, στη Νέα Υόρκη παίζοντας «Ορέστεια» χρειαζόταν η παράσταση κομπάρσους που θα υποδύονταν τους δικαστές του Ορέστη στις «Ευμενίδες». Τότε, ανάμεσα στους Αμερικανούς ηθοποιούς που μας συνέστησε το Σωματείο τους βρέθηκε να είναι και εκείνος που έπαιξε τον «Προμηθέα» στους Δελφούς. Οντας Καναδός, για να έχει δικαίωμα να εργάζεται στις ΗΠΑ, έπρεπε να έχει «μεροκάματα» στις αμερικανικές σκηνές. Ετσι ένας πρωταγωνιστής Καναδός έκανε μεροκάματα ως κομπάρσος για να μπορέσει να κάνει επαγγελματική καριέρα στις ΗΠΑ!! Στον θίασο του ΠΕΙΡΑΪΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ του Ροντήρη ένας από τους πρωταγωνιστές ήταν ο μακαρίτης φίλος, έξοχος ηθοποιός Φοίβος Ταξιάρχης που είχε μετάσχει στον «Προμηθέα» των Δελφών, παίζοντας τον Ωκεανό. Ηταν συγκινητική η σκηνή, όταν ο Καναδός κομπάρσος, παλιός Προμηθέας, και ο Ταξιάρχης αναγνωρίστηκαν και ξέσπασαν σε λυγμούς. Ο Καναδός ηθοποιός ονομαζόταν Ρόλαντ.

Αν έκανα αυτή την εισαγωγή είναι, διότι σήμερα θέλω να αναφερθώ στο ερμηνευτικό πρόβλημα του αρχαίου τραγικού ιδιώματος. Επιτρέψτε μου, λόγω πείρας, κι άλλα παραδείγματα. Ο μέγας σκηνοθέτης που η μέθοδός του ακόμη και σήμερα διδάσκεται διεθνώς, ο Στανισλάφσκι, δεν ανέβασε ποτέ αρχαία τραγωδία, διότι ως έντιμος καλλιτέχνης, με τα υλικά και τη μέθοδο της τέχνης του, έβλεπε πως δεν θα τον βοηθούσαν ο νατουραλισμός και ο κριτικός ρεαλισμός που δοξάστηκαν με τις παραστάσεις του στον Τσέχωφ, τον Τουργκένιεφ, τον Γκόρκι, αλλά και τον «Οθέλλο», όπου για να παίξει ο ηθοποιός Στανισλάφσκι εμόνασε για δύο μήνες σε μια καλύβα στην έρημο της Αιγύπτου! Η αποθέωση του νατουραλισμού!

Οταν εκλήθη από το Φεστιβάλ Επιδαύρου ο Πίτερ Χολ να παρουσιάσει στην Επίδαυρο την «Ορέστεια» του Αισχύλου,  έκπληκτοι οι Ελληνες θεατές βρέθηκαν σε μια παράσταση με κοθόρνους και προσωπεία, μέσα που στην Ελλάδα είχαν θεωρηθεί ξεπερασμένα πάνω από έναν αιώνα και ο μόνος που τα χρησιμοποιούσε ήταν ο Καρζής που αντιμετωπιζόταν σχεδόν ως γραφικός! Ο Πίτερ Χολ, που είχα τη χαρά να συνομιλήσω μαζί του στο σπίτι του Διονύση Φωτόπουλου στην Επίδαυρο, θεωρούσε αυτονόητο πως δεν μπορεί κανείς σήμερα, έστω και με τη δική του έξοχη εμπειρία στον Σαίξπηρ, να λύνει προβλήματα του αρχαίου δράματος με τρόπους του αναγεννησιακού ή, ακόμη χειρότερα, του ρεαλιστικού ή του συμβολικού θεάτρου.

Τρίτο παράδειγμα: η αείμνηστη φίλη, μεγάλη πρωταγωνίστρια Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος, θέλοντας να παρουσιάσουν τραγωδία στην Επίδαυρο, κάλεσαν να σκηνοθετήσει έναν από τους διεθνώς διάσημους Ρώσους σκηνοθέτες, τον Ολεγκ Εφραίμωφ. Ο μεγάλος, πράγματι, εκείνος δάσκαλος ήρθε στην Ελλάδα. Την πρώτη βραδιά της φιλοξενίας του στο σπίτι της Καρέζη και του Καζάκου παρευρισκόμουν κι εγώ με τη μακαρίτισσα σήμερα γυναίκα μου. Ο Εφραίμωφ, επειδή η Καρέζη ήθελε να παίξει την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή με τη μετάφρασή μου, ζήτησε να του διαβάσω, Δεκέμβρη μήνα, δίπλα στο τζάκι το έργο, στα ελληνικά βεβαίως που αγνοούσε. Ο μέγας εκείνος μάστορας αποδείχτηκε πως είχε διαβάσει όλες τις ρωσικές μεταφράσεις του έργου! Οταν τέλειωσα την ανάγνωση, γύρω στις 2 τα ξημερώματα, ζήτησε από τον Καζάκο, αν ήταν δυνατόν το πρωί να πάνε στην Επίδαυρο. Εγινε το ταξίδι και το ίδιο βράδυ στην ίδια παρέα ο Εφραίμωφ αυστηρά σχεδόν είπε πως δεν έχει καμιά σχέση και καμιά εμπειρία, αλλά και καμία μέθοδο να προσεγγίσει τον Σοφοκλή και μάλιστα σε έναν χώρο τελείως έξω από τα νερά του που εξαντλούνταν σε ένα παλκοσένικο, κουίντες και αυλαία! Αρνιόταν να ηττηθεί από ένα είδος θεάτρου που αγνοούσε τους κανόνες του. Η δαιμόνια Τζένη του είπε τότε πως, μιας και έκανε τον κόπο να έρθει στην Ελλάδα και σεβόμενη την άρνησή του, θα τον παρακαλούσε να της ανεβάσει την επόμενη περίοδο έναν Τσέχωφ. Ετσι ο Εφραίμωφ μας χάρισε μιαν έξοχη παράσταση του «Βυσσινόκηπου», δυο αξεπέραστες ερμηνείες της Καρέζη και του Καζάκου και μιας πλειάδας Ελλήνων ηθοποιών που είχαν την τύχη να μεταλάβουν την αυθεντική μέθοδο Στανισλάφσκι!

Τελευταίο τεκμήριο: η αείμνηστη μεγάλη Ελληνίδα ηθοποιός Ασπασία Παπαθανασίου, δασκάλα μου και αργότερα συνεργάτιδα στο «Κέντρο Ερευνας Αρχαίου Ελληνικού Δράματος ΔΕΣΜΟΙ», εγώ Πρόεδρος, εκείνη εκτελεστική Γενική Γραμματέας, που δοξάστηκε παίζοντας «Ηλέκτρα» σε Βόρειο και Νότιο Αμερική, στην εναρκτήρια τελετή των Ολυμπιακών Αγώνων του Μεξικού το 1968 και σε όλες τις πρωτεύουσες της Ασίας, της Ευρώπης και της Βόρειας Αφρικής, σε σκηνοθεσία Ροντήρη, ίδρυσε πλάι στους ΔΕΣΜΟΥΣ σχολή μεταπτυχιακών, θα έλεγα, σπουδών για την ερμηνεία του αρχαίου δράματος. Δίδαξαν τότε η ίδια, ο σκηνοθέτης Σταύρος Ντουφεξής, οι χορογράφοι Λουκία, Ντόρα Τσάτσου και Ερση Πήττα, ο Γιώργος Πάτσας σκηνογραφία και κοστούμια, η σπουδαία ηθοποιός Νίκη Τριανταφυλλίδη, ο μουσικός Γιώργος Μπουντουβής και θεωρητικά η Ελένη Βαροπούλου κι εγώ. Η σχολή είχε δύο τμήματα: ηθοποιοί δοκιμασμένοι που διδάσκονταν την τραγική υποκριτική και αγόρια και κορίτσια που ύστερα από επιλογή διδάσκονταν κίνηση, τραγούδι και αγωγή του λόγου ως απαραίτητα προσόντα για τη συμμετοχή σε τραγικούς και κωμικούς Χορούς. Πολλοί σημερινοί ηθοποιοί με αξιόλογη καριέρα πέρασαν από αυτή τη βασική, τραγική θητεία στον ηδυσμένο λόγο.

Πρέπει εδώ να ομολογήσω πως ούτε εγώ, ούτε η Παπαθανασίου πιστεύαμε ότι πρωτοπορούσαμε. Ο δάσκαλός μας ο Ροντήρης από το 1936 ως την αποχώρησή του (με διαλείμματα, εξάλλου στη θητεία του στην Κατοχή αρνήθηκε να υπηρετήσει το καθεστώς) το 1955 είχε ατύπως, αλλά επίμονα συστήσει στο Εθνικό Θέατρο (που ως το 1975 ήταν ο αποκλειστικός διαχειριστής των Επιδαυρίων) κλιμάκιο αρχαίου δράματος. Εκεί δύο ομάδες από αγόρια και κορίτσια αποφοίτους της δραματικής σχολής, κατόπιν επιλογής, ασκούνταν στον χορό, το τραγούδι , την έκφραση, ώστε να είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμο υλικό για να συγκροτήσουν τους Χορούς της τραγωδίας και της κωμωδίας. Με αυτό το έξοχο ανθρώπινο υλικό δημιουργήθηκαν οι αξεπέραστες παραστάσεις του Ροντήρη, του Μινωτή, του Σολομού, του Μουζενίδη, του Κωστή Μιχαηλίδη και αργότερα του Ευαγγελάτου και του Μπάκα. Απ’ αυτούς τους Χορούς διαχρονικά πέρασαν η Συνοδινού, η Κατσέλη, η Σκούντζου, η Καραμπέτη, ο Παπαμιχαήλ, ο Αντύπας ώς όλες τις πρωταγωνίστριες και τους πρωταγωνιστές αρχαίου δράματος ως το 1980.

Τότε, αγαπητοί φίλοι, οι ηθοποιοί στην ορχήστρα του θεάτρου δεν έπαιζαν με… μικρόφωνα!! Η Επίδαυρος είναι ένας χώρος που λειτουργεί ως μουσικό όργανο. Και χρειάζεται ειδικούς χειρισμούς, ώστε ο ηθοποιός, όπου κι αν βρίσκεται, έστω και με την πλάτη στο κοινό, να ακούγεται. Αλλά δεν φτάνει η άσκησή του και η συνεχής καλλιέργεια της φωνής του (ο Ροντήρης έλεγε πως η φωνή του ηθοποιού πρέπει να παράγεται, όπως ο ήχος της πίπιζας και όριζε την υποκριτική ως τη μουσική έκφραση των συναισθημάτων!).

Οι μόνιμοι ηθοποιοί του Εθνικού εκείνη την περίοδο, με πείρα δεκάδων παραστάσεων (κάποια χρονιά ο Βόκοβιτς έπαιξε στην Επίδαυρο σε τρεις τραγωδίες και μία αριστοφανική κωμωδία) ήξεραν όλα τα χούγια της επιδαύριας χοάνης. Ακόμη και τις γωνίες που σχηματίζονταν από τη στάση της κεφαλής σε σχέση με τον στόχο, το αυτί του συμπαίκτη, ώστε η φωνή να φτάνει πεντακάθαρη στον θεατή που καθόταν στην τελευταία κερκίδα του θεάτρου που η απόσταση είναι 100 μέτρα από το κέντρο της ορχήστρας.

Αυτά σήμερα είναι άχρηστες πληροφορίες από, χωρίς αμφιβολία, ταλαντούχους ηθοποιούς, χωρίς όμως ειδίκευση στους τραγικούς τρόπους και χωρίς αίσθηση του τραγικού μεγέθους. Υπάρχουν ηθοποιοί, το ξαναλέω, που έχουν ευδοκιμήσει, π.χ., σε δημοφιλείς τηλεοπτικές σειρές, τονίζω ποιότητος. Οφείλουν τη δημοφιλία τους σε αυτές τις σειρές. Και θα φέρουν ασφαλώς εισιτήρια και στην Επίδαυρο. Αυτά τα ταλαντούχα παιδιά έχουν δημιουργήσει ρόλος του καθ’ ημέραν βίου και των σύγχρονων ηθών, γλωσσικών και ηθικών. Καλούνται να παίξουν τραγικά προσωπεία (οι εκφράσεις του προσώπου που αποτυπώνει ο τηλεοπτικός φακός μετά την πέμπτη σειρά του κοίλου δεν φαίνονται!). Και η ερωτική εξομολόγηση της Κλυταιμνήστρας στην «Ορέστεια» από την πύλη του ανακτόρου στον Αγαμέμνονα πάνω σε άρμα δέκα μέτρα μακριά δεν αντιστοιχεί σε γκρο πλαν!

Οταν διηύθυνα τη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου είχα προγραμματίσει «τέταρτο» έξτρα χρόνο σπουδών για ειδίκευση στο αρχαίο δράμα. Οι διάδοχοί μου το αγνόησαν. Τώρα συχνά στη σχολή του Εθνικού υπάρχουν σπουδαστές που αποφοιτούν, χωρίς να έχουν σπάσει τα μούτρα τους σε μονόλογο του Ευριπίδη! Πού του Αισχύλου! Επιτυχία δεν είναι να παίξεις στην Επίδαυρο, αλλά να μη σε ξεχάσουν!