Ο αγώνας της αυτογνωσίας

Μήτρα; Ανάκτορο; Φυλακή; Υπόμνηση του μπερντέ του θεάτρου σκιών; Ολα κατάφεραν να χωρέσουν στο σχεδόν άχρωμο σκαληνό τρίγωνο – το μοναδικό σκηνικό στοιχείο που βρισκόταν στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου της Επιδαύρου το βράδυ του Σαββάτου, στη δεύτερη παράσταση των «Βακχών» του Ευριπίδη, που παρουσιάζονταν στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου από την Ars Aeterna και το ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων, σε σκηνοθεσία Νικαίτης Κοντούρη. Ενα τρίγωνο που κατάφερε να λειτουργήσει ως κέντρο από το οποίο συγκρατήθηκαν πολλές φυγόκεντρες δυνάμεις, οι οποίες δημιούργησαν μια εντυπωσιακή καλειδοσκοπική εικόνα όχι τόσο του βακχικού κόσμου με τα μυστήρια και τις οργιαστικές τελετές του, αλλά του κόσμου του θεάτρου, όπου συμβολισμοί, τεχνικές και τεχνάσματα κατάφεραν να παρουσιαστούν με έναν αριστοτεχνικό τρόπο μπροστά στα μάτια του θεατή μέσα από την ιδιαίτερη αυτή τραγωδία του Ευριπίδη που δεν έχει αποδειχθεί ιδιαιτέρως δημοφιλής στους σύγχρονους σκηνοθέτες συγκριτικά με άλλες.

Ενας δαίμονας που δεν μπορούσε να αρθρώσει καλά καλά ακόμη και τις πιο μικρές λέξεις – όπως η αντωνυμία «εγώ», η οποία αποδείχθηκε κλειδί για την εξέλιξη της υπόθεσης – εμφανίστηκε πίσω από τις περσίδες που κάλυπταν το άνοιγμα του τριγώνου, μόλις έσβησαν τα φώτα στο κοίλο. Για την ακρίβεια, εμφανίστηκε η σκιά του. Οι κινήσεις του, ασυντόνιστες. Η μορφή του σκοτεινή, όπως ταιριάζει σε δαίμονα. Συστήθηκε. Ηταν ο Διόνυσος. Ο θεός που ήρθε από την Ασία και θέλησε να γίνει αποδεκτός από τη Θήβα, την πατρίδα της μητέρας του Σεμέλης. Οταν βγήκε από τη σκιά, είχε πάρει τη μορφή ενός μύστη από τη Λυδία (Ακης Σακελλαρίου) που αναζητούσε δικαίωση δίπλα στον τάφο της μητέρας του και πάνω από τη θυμέλη, τον βωμό στο κέντρο της ορχήστρας που προοριζόταν έτσι κι αλλιώς για τον ίδιο.

Ο ΧΟΡΟΣ. Τον όμορφο αλλά με θηλυπρεπή ομορφιά άνδρα και τη διττή φύση (κάτι που μαρτυρούσε και το ένδυμά του, μισό παντελόνι και μισό φούστα) ακολούθησε ο Χορός από τις ακολούθους του: γυναίκες ντυμένες στα μαύρα με μεταλλικές ράβδους αντί για θύρσους και κινήσεις που παρέπεμπαν σε πολεμικές τέχνες χόρευαν στον ρυθμό που όριζε ο απολύτως ενορχηστρωτής: ο Διόνυσος. Αρκούσε να κινήσει τα δάχτυλά του κι ο Χορός που είχε βγει από την ίδια «μήτρα» με τον θεό ακολουθούσε και υμνούσε.

Επόμενη απόκοσμη είσοδος, εκείνη του Τειρεσία (Ιωάννα Παππά). Οχι ενός γέροντα μάντη που σέρνεται και προφητεύει, αλλά ενός ξωτικού, με πρόσωπο καλυμμένο με βέλο που υποδήλωνε την έλλειψη όρασης, μάτια στο πίσω μέρος του κεφαλιού και κινήσεις που θύμιζαν αράχνη που στήνει τον ιστό της. Ηταν εκείνος που επιχειρούσε να μάθει τη βακχική λατρεία στον γέροντα Κάδμο (Δημήτρης Πετρόπουλος) έως ότου από το άνω μέρος του θεάτρου εμφανίστηκε ο νεαρός βασιλιάς της Θήβας Πενθέας (Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος). Θνητός, χωρίς ίχνος υπερβατικού στοιχείου που διέκρινε λιγότερο ή περισσότερο τα πρόσωπα που είχαν προηγηθεί, επ’ ουδενί δέχθηκε τη νέα λατρεία στην πόλη του. Θεώρησε αγύρτη τον μεταμορφωμένο σε άνθρωπο Διόνυσο που παρασύρει τις έντιμες γυναίκες σε ακολασίες και δεν άκουσε ούτε τις προφητείες του Τειρεσία, ούτε τις νουθεσίες του παππού του Κάδμου, να υποχωρήσει και να σεβαστεί τον νέο θεό. Το σεντόνι – νήμα των λόγων τους ωστόσο είχε ήδη τυλιχθεί στα πόδια του νεαρού ηγεμόνα και θα τον παρέσυρε στον δρόμο που είχαν ορίσει οι θεοί.

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ. Η αντιπαράθεση Πενθέα και Διονύσου, που ακολούθησε, δεν ήταν απλώς μια μάχη ανάμεσα σε θεό και θνητό, στη βαρβαρότητα της Ανατολής και στον πολιτισμό της Δύσης, στο παράλογο και στο λογικό. Ηταν μια διαδρομή στα αχαρτογράφητα νερά της αυτογνωσίας, με εκείνο το αρχικό «εγώ» του Διονύσου να μετατρέπεται σε ένα εναγώνιο επαναλαμβανόμενο ερώτημα «ποιος είσαι, ξέρεις;», όπως έχει αποδοθεί από τη ρέουσα μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά. Ενα ερώτημα σχεδόν ειρωνικό καθώς κι ο ίδιος ήταν ένας δαίμονας μεταμορφωμένος σε άνθρωπο, ενώ το έθετε στον Πενθέα που λίγο αργότερα θα βρισκόταν να παρατηρεί το είδωλό του σε έναν τεράστιο επιδαπέδιο διάδρομο – καθρέφτη.

Νέα, πιο σκληρή προφητεία ήρθε – διατυπωμένη στη γλώσσα του πρωτοτύπου – από τα θεϊκά χείλη για τον Πενθέα και πλέον η αντίστροφη μέτρηση είχε ξεκινήσει. Ο Χορός χτυπώντας μικρούς μπαλτάδες πάνω στους μεταλλικούς θύρσους προοικονομούσε τον διαμελισμό του Πενθέα που θα ακολουθούσε. Κι ο σεισμός που ταρακούνησε το ανάκτορο κι ωθούσε τις ακολούθους του Διονύσου να σείονται σαν να βρίσκονταν στην κορύφωση της ερωτικής πράξης, απελευθέρωσε τον φυλακισμένο θεό από τα δεσμά που είχε τολμήσει να του επιβάλει ο Πενθέας, το όνομα του οποίου προμήνυε το πένθος στο οποίο θα βύθιζε την οικογένειά του.

Οταν ο αγγελιαφόρος (Κωνσταντίνος Ασπιώτης) θα περιγράψει τη δράση των μαινάδων – της μητέρας του Πενθέα Αγαύης και των αδελφών της – που κατασπάρασσαν με τα χέρια τους τα κοπάδια αναγκάζοντας τους βοσκούς σε άτακτη φυγή, πλέον ο χρόνος του Πενθέα στα εγκόσμια τελείωνε. Νικήθηκε από την περιέργεια να δει ιδίοις όμμασι τι συνέβαινε στο βουνό, δέχτηκε να ντυθεί γυναίκα για να μην τον εντοπίσουν οι μαινάδες, φόρεσε την κόκκινη του αίματος φούστα που έβγαλε από τα σωθικά του ο Διόνυσος, εν αγνοία του διασύρθηκε στα μάτια των πολιτών κυκλοφορώντας ντυμένος ως γυναίκα στη Θήβα. Το φρικτό του τέλος το κοινό το έμαθε από τον αγγελιαφόρο που ματωμένος και ο ίδιος και με μια συνταρακτική περιγραφή μετέφερε τον διαμελισμό του Πενθέα από τις μαινάδες με προεξάρχουσα τη μητέρα του, η οποία εμφανίστηκε αμέσως μετά κρατώντας το κεφάλι του μέσα σε μια σακούλα. Κατέβηκε από το βουνό, κατερχόμενη σιγά σιγά από την κατάσταση της μανίας, καταβυθιζόμενη στη σκληρή πραγματικότητα.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ. Με ένα διάφανο μαύρο φόρεμα (από τις λιγοστές ερωτικές / σεξουαλικές αναφορές των βακχικών μυστηρίων) η Αγαύη (Κωνσταντίνα Τάκαλου) συνειδητοποίησε με τη βοήθεια του νηφάλιου και πλέον παραιτημένου στη μοίρα του Κάδμου την πράξη της. Μια πράξη για την οποία δεν είχε λόγια. Ούτε καν κραυγή. Μόνο οι εκφράσεις του προσώπου της μπορούσαν να μαρτυρήσουν το δράμα της συνειδητοποίησης της πράξης της. Τον ήχο ανέλαβε να αποδώσει η γκάιντα των Thrax Panks που βρίσκονταν επί σκηνής και υπέγραφαν τη μουσική της παράστασης. Ο Κάδμος και η Αγαύη πήραν αντίθετους δρόμους, με τον Διόνυσο εν τέλει να αποποιείται τις ευθύνες του και να υποστηρίζει ότι όλα όσα συνέβησαν ήταν προαποφασισμένα από τον Δία.

Οι ελάχιστες άτυχες στιγμές, όπως ο κακός ήχος των μικροφώνων, δεν στέρησαν το δυνατό και διαρκείας χειροκρότημα που έφερε αρκετές φορές στην ορχήστρα για υπόκλιση τους συντελεστές.

INFO{CR}Επόμενες παραστάσεις: απόψε στην Αρχαία Ηλιδα, αύριο στο Ρωμαϊκό Ωδείο Πατρών