Μεταξύ συγκρατημένης αισιοδοξίας και λελογισμένης απαισιοδοξίας

Οπως στο τέλος της δεκαετίας του 1990 – αρχές δεκαετίας του 2000 είχαν διαμορφωθεί δύο μέτωπα στην αξιολόγηση της επερχόμενης, τότε, κυριαρχίας του Διαδικτύου, τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί έντονος προβληματισμός γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ). Εντός της διαμορφούμενης (κατ’ άλλους λεγόμενης) 4ης βιομηχανικής (;) επανάστασης, η δημόσια αποτίμηση των συνεπειών της ΤΝ έχει αποφύγει τόσο την υπεραισιοδοξία όσο και τη συλλήβδην αποδοκιμασία. Εγκυροι αναλυτές (π.χ. ο Max Tegmark) την αντιλαμβάνονται ως επιταχυντή και συνάμα παράγωγο της περιπλοκότητας των σύγχρονων συστημάτων, αλλά και ως καταλύτη της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους καθαυτού, καθώς μέσω της ΤΝ καθίσταται δυνατός ο σχεδιασμός τόσο του υλισμικού (hardware) όσο και του λογισμικού (software) της «ζωής».

Ετσι, κατανοείται (καθ’ υπερβολήν;) ως ένα αυτοαναπαραγόμενο σύστημα επεξεργασίας πληροφοριών το λογισμικό του οποίου προσδιορίζει τόσο τη συμπεριφορά όσο και τον σχεδιασμό του υλισμικού του. Εν προκειμένω, ως «λογισμικό» λογίζονται όλοι οι αλγόριθμοι και οι γνώσεις που διαθέτουμε (άπαντες άραγε;) για την επεξεργασία πληροφοριών κάθε είδους ώστε να λάβουμε αποφάσεις περί του πρακτέου.

Εδώ ο Neil Postman θα μας έλεγε ότι ο πολιτισμός έχει παραδοθεί πλήρως στο «τεχνοπώλειο», ότι έχει εμπορευματοποιηθεί και μηχανοποιηθεί χωρίς επιστροφή. Ακόμα κι αν αυτό συνιστούσε λουδιτική υπεραντίδραση, δεν παύει η ΤΝ να προκαλεί σκεπτικισμό ως προς τις επιπτώσεις της ακόμα και σε εκείνους που την έχουν δεξιωθεί εφόσον εγγράφεται ευθέως στη δυναμική της κοινωνίας της διακινδύνευσης. Για την αντιμετώπιση μύθων και απειλών, οι ειδικοί θεωρούν πως η περαιτέρω εξέλιξη της ΤΝ πρέπει να συντελεστεί με προ-δραστικό και όχι αντι-δραστικό πνεύμα προκειμένου να προστατευθούν κοινωνικές αξίες, περιουσίες, προσωπικά δεδομένα, δημόσια αγαθά, αλλά και η ίδια η δημοκρατία. Γίνεται λοιπόν λόγος για α) την ανάγκη επαλήθευσης των προδιαγραφών του εκάστοτε λογισμικού ώστε να ανταποκρίνεται σε αυτό/ά για το οποίο έχει σχεδιαστεί, β) την πιστοποίηση της ορθής λειτουργίας και τον έλεγχο της ακρίβειας και της αποτελεσματικότητας των συστημάτων, γ) την ασφάλεια έναντι κακόβουλων λογισμικών.

Προς τούτο, σε ποικίλα fora, όπως το γνωστό συνέδριο της Alisomar στην Καλιφόρνια το 2017, έχουν διατυπωθεί ηθικές αρχές και κώδικες δεοντολογίας για τις εφαρμογές της ΤΝ. Σταχυολογώ ορισμένες εξ αυτών: 1) σχεδιαστές και δημιουργοί προϊόντων ΤΝ θεωρούνται κοινωνικοί εταίροι αναφορικά με τη χρήση και την κατάχρησή τους και φέρουν σχετική ευθύνη, 2) τα οικονομικά πλεονεκτήματα της ΤΝ πρέπει να μοιράζονται σε όλους, 3) η ΤΝ οφείλει να υπηρετεί την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα των ατόμων.

Αφελή ρητορικά αναχώματα μπροστά στα πανίσχυρα αλγοριθμικά συστήματα διαχείρισης και επιτήρησης προσωπικών δεδομένων και του διαδικτυακού καπιταλισμού; Ισως. Λύση όμως δεν είναι η άκοπη διαμαρτυρία αλλά η επίπονη και όχι χωρίς παλινδρομήσεις προσαρμογή στους νέους όρους της ανθρώπινης κατάστασης, κρατώντας το χειραφετικό νήμα της νεωτερικότητας περιπλανώμενοι στους λαβυρίνθους της αυτοματοποίησης.

Ο Νίκος Δεμερτζής είναι καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας και Επικοινωνίας ΕΚΠΑ, πρόεδρος ΕΚΚΕ