Ευριπίδου, «Βάκχαι»

Οι «Βάκχες» του Ευριπίδη είναι, κατά την ταπεινή μου εκτίμηση, μαζί με την «Ορέστεια» του Αισχύλου και τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή οι τρεις γωνίες του δραματολογικού ισοσκελούς τριγώνου. Στα 50 χρόνια που διακονώ τη θεατρική κριτική μου δόθηκε να δω στο θέατρο παιγμένες τις «Βάκχες» από διαφορετικής αισθητικής οπτικής σκηνοθέτες. Με την ευκαιρία που αυτή τη βδομάδα μια κυρία ελληνίδα σκηνοθέτις εισέρχεται στον στίβο να αναμετρηθεί με το αριστούργημα αυτό του Ευριπίδη θα παραθέσω αποσπάσματα από δικές μου θεωρητικές προσεγγίσεις: του 1973, του 1975, του 1977. Εκτιμήσεις του ανεξάντλητου κειμένου του μεγάλου τραγικού στις σκηνοθετικές προσεγγίσεις του Γιώργου Θεοδοσιάδη, του Σπύρου Ευαγγελάτου και του Καρόλου Κουν. Ο σκοπός αυτών των κειμένων είναι να λειτουργήσουν ως οδηγοί ανάγνωσης και να αφήσουν τον θεατή των νέων σκηνοθεσιών του έργου να κρίνει την πειθώ και το κύρος τους.

«Οι “Βάκχες”, μαζί με τον “Οιδίποδα επί Κολωνώ”, είναι τα τελευταία δείγματα του τραγικού λόγου των Αρχαίων. Δεν είναι διόλου παράδοξο που η πορεία της τραγωδίας έκλεισε με θαυματοποιία. Στις “Βάκχες” ο Ευριπίδης δραματοποιεί την Επιφάνεια του Θεού και ο Σοφοκλής στον “Οιδίποδα επί Κολωνώ” την Ανάληψη του Ανθρώπου. Ο πρώτος ενανθρωπίζει το θείο, ο δεύτερος θεοποιεί το ανθρώπινο. Αυτή η αντίθεση που είναι μια συνάντηση συντελείται ακριβώς την εποχή που ο Θουκυδίδης καθαρογράφει και συγκροτεί το μέγα σώμα της ιστορίας του, λες και οι τραγικοί, κλείνοντας τον κύκλο του μύθου, παραδίνουν την ανθρώπινη τραγωδία στον ιστορικό. Η ιστορία είναι απουσία του θεού, είναι ανθρώπινη ευθύνη. Τώρα την πίστη διαδέχεται η πειθώ και την Υβριν η Ισχύς. Ακριβώς πάνω σε αυτές τις ιδέες ισορροπεί το υλικό του ο Ευριπίδης στις “Βάκχες” και καταφάσκει στο παράλογο. Είναι επιπόλαιο να υποστηρίζεται πως ο ποιητής διατυπώνει με το τελευταίο έργο του μια ανάγκη επιστροφής στις ρίζες, πως, τάχα, οι “Βάκχες” αποτελούν ένα είδος μετάνοιας του αιρετικού. Ολόκληρο το ποιητικό σώμα του Ευριπίδη είναι πάντα θεατό για να αποδείξει ότι πάντοτε αυτή ήταν η αμετακίνητη θέση του και η ακοίμητη έγνοια του. Οπως όλοι οι αιρετικοί ήταν ένας φανατικός, ένας διψασμένος για την αλήθεια. Οσο περισσότερο απορούσε και αμφισβητούσε, όσο περισσότερο έκρινε, τόσο βαθύτερα άγγιζε την ουσία της ανθρώπινης κραυγής. Γι’ αυτό ήταν ο τραγικότερος πάντων, γιατί ήταν ο απείρως απορών και ο διαρκώς αξεδίψαστος. Αν παράστησε τον κόσμο όπως είναι, δεν το έκανε για να τον ευτελίσει, όπως το θεώρησε ο Αριστοφάνης, το έκανε για να μάθει τι είναι πραγματικά. Πορευόταν από τις κατηγορίες στην ουσία, από το τόδε τι στο όντως ον. Ανεβαίνει προς τις αρχές. Οι “Βάκχες”, λοιπόν, είναι φυσικό τέλος του έργου του και από αυτή την τραγωδία φωτίζεται η πορεία του ποιητή μέσα στα ανθρώπινα πάθη.

Ο ΘΕΟΣ ΣΤΟ ΛΟΓΕΙΟ. Ο ποιητής που έκανε κατάχρηση του από μηχανής θεού στο έσχατο έργο του επιχειρεί το μεγάλο άλμα. Εισάγει τον θεό στο λογείο. Και είναι από τα μεγάλα παράδοξα πώς ο Αριστοφάνης, όταν η τρομερή φωνή του Ευριπίδειου Διόνυσου ήταν νωπή στ’ αυτιά του, σ’ ένα έργο όπου ο Ευριπίδης κατακρίνεται, στους “Βατράχους”, τολμάει να παρουσιάσει εκείνον τον γελοίο και περιδεή Διόνυσο. Πρέπει ν’ αναγάγουμε το θέμα σε μια άπιαστη για μας δημοκρατία ιδεών και σε ένα κοινό που η ωριμότητά του μπορούσε να διακρίνει τα όρια και τα περιθώρια των θεατρικών ιδεών. Ο ποιητής που πειραματίστηκε με την παραδομένη φόρμα, που προβληματίστηκε με τις παραλλαγές των μύθων, στο έσχατο έργο του καταφάσκει στην παράδοση της φόρμας και στην αυθεντικότητα του μύθου. Να γιατί υποστηρίζω πως κινείται προς τις αρχές, δεν επιστρέφει. Με τις “Βάκχες” έφτασε στο τέλος που ήταν η αρχή. Οι φιλόλογοι μας έχουν αναλύσει με πληρότητα και το νέο γι’ αυτόν λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί, ήχους που παραπέμπουν στον Αισχύλο και στη Σοφόκλεια σοφία της δομής. Δεν είναι η επιστροφή του διαμαρτυρόμενου στην ορθοδοξία, είναι η συνειδητή πορεία προς το φως ενός περιπατούντος εν τη σκοτία. Αν θέλουμε να βρούμε χαλαρά παράλληλα, πρέπει να ανατρέξουμε στη μεταστροφή του Σαύλου και στη βιογραφία του Αυγουστίνου.

Ο Ευριπίδης παραδίδεται λίγο-λίγο στο θείο. Η “μηχανική” του παρουσία στα έργα του μετατρέπεται στις “Βάκχες” σε καταλυτική. Με τον καιρό ο ποιητής εγκαταλείπει την κριτική στάση και παραδίνεται σε μια παραδοχή. Η έρευνά του πάνω στην ανθρώπινη φύση τον οδήγησε σε μια υπέρβαση των αντινομιών της. Δέχτηκε την παρουσία του θείου στα ανθρώπινα. Αυτό ήταν μια τραγική στάση. Γιατί είναι τραγικότερο να αποδέχεσαι το παράλογο μέσα στον κόσμο από το να θέσεις λογικά τον θεό. Η λύση που φαίνεται να υποστηρίζει στις “Βάκχες” τέτοια είναι: η ιστορία του Πενθέα λύνεται “λογικά” μόνο αν δεχθούμε πως θεός “μεθ’ ημών εστί”. Αυτή είναι η τίμια λύση του Ευριπίδη. Σε μια εποχή σαν τη δική μας που ο λόγος περί του εσχάτου έφτασε στο δίλημμα: “Τυχαίο ή ανάγκη”, ο Ευριπίδης προτείνει, πάντα επίκαιρος, τη δική του υπέρβαση, οι ανθρώπινες πράξεις, είτε κινημένες από τη σύμπτωση, είτε μηχανιστικά οδηγημένες από την αναγκαιότητα, αναφέρονται σε μιαν ουσία που προσδιορίζει την τύχη ή την ανάγκη και που είναι ανεξάρτητη από τα τυχαία και τα αναγκαία. Μπορεί κανείς να διαφωνεί με τη λύση του Ευριπίδη, δεν μπορεί όμως να αρνηθεί πως είναι λύση τυραγνισμένη. Η παραδοχή του παράλογου δεν είναι μια υποταγή, είναι διέξοδος. Μια ελευθερία.

Στις “Βάκχες” ο ποιητής κινεί τρεις ομάδες: μια που πιστεύει, μια που πείθεται και μια που αναγκάζεται να υποταγεί. Η πρώτη ομάδα προσέρχεται στο θείο ακαριαία, αποκαλυπτικά, η δεύτερη προσηλυτίζεται, η τρίτη σύρεται διά του πάθους. Οι τρεις δρόμοι προς τη σωτηρία. Η σωτηρία δεν είναι ατομική. Ο άνθρωπος, όσο παραμένει άτομο, όπως ο Πενθέας, αρνείται. Η βακχεία είναι μια ομαδική, προσωπική όμως, μέθεξη. Η Αγαύη, όσο μετέχει προσωπικά στον κόσμο, ταυτίζεται με τον κόσμο, όταν επιστρέφει στην ατομικότητα, μάχεται τον κόσμο. Θα πρέπει να συμπεράνει κανείς πως ο Ευριπίδης έφτασε να πιστεύει πως η υπέρτατη σωτηρία είναι μια διαρκής βακχεία και πως όταν κανείς περάσει στον χώρο της μανίας δεν πρέπει να έχει επιστροφή. Οποιος επικοινωνήσει με τις ουσίες, επιστρέφοντας στην ατομική χρήση του κόσμου, είναι καταδικασμένος σε έναν ατομικό, αλύτρωτο θάνατο. Ισως, απ’ αυτή τη σκοπιά, η Αγαύη και ο Κάδμος είναι τραγικότερα πρόσωπα από τον Πενθέα» (1973).

ΤΡΥΦΕΡΑ ΑΓΡΙΟΣ. «Ως θέμα και ως μορφή οι “Βάκχες” ΤΕΛΕΙΩΝΟΥΝ την περίοδο του δραστικού μύθου, την εποχή της ποιητικής αναγωγής και παραδίνουν τον άνθρωπο στην ΙΣΤΟΡΙΑ. […] Το “ιερό” ανάμεσα στους ανθρώπους είναι τρυφερά άγριο και τέτοιος είναι ο Διόνυσος, μειλίχιος και αμείλικτος, προσφερόμενος κοινόχρηστος εραστής, νυμφίος, ολόσωμη προσφορά και πυρά, προδομένος, Δεσπότης. […] Είναι ο θείος ερωμένος που θα ενδώσει για τον θάνατο, μαρτύριο και μαρτυρία, ο αμνός που διαμελίζεται για να συγκροτήσει στο μέλλον του μύθου την ΕΚΚΛΗΣΙΑ του Διονύσου. Στις “Βάκχες” υπάρχει μια αρχιτεκτονική δομή. Υπάρχει το επίπεδο των πιστών, το επίπεδο των κλητών, υπάρχει ο νάρθηκας των κατηχουμένων και υπάρχει ο “εξουσιαστής” των συναξαριών. Το όργανο μέσα από το οποίο θα φανερωθεί η θεία δύναμη: ο Πενθέας» (1975).

«Ο Ευριπίδης, γράφοντας τις “Βάκχες” στη Μακεδονία, δεν απομακρύνθηκε από την πάγια έγνοια του, όπως φαίνεται μέσα στο προηγούμενο έργο του. Απλώς κωδικοποίησε τη στάση του απέναντι στο αιώνιο πρόβλημα: στις “Βάκχες”, μέσα από τον αρχέγονο μύθο, στον οποίο επέστρεψε, βρήκε την ισορροπία, διαγράφοντας τα όρια ανάμεσα στο “αυτό” και το “έτερον” (“τι εμοί και σοι, γύναι;”). Προσωπικά δεν βρίσκω καμία διαφορά στη θέση του Ευριπίδη της “Μήδειας”, του “Ιππόλυτου” και των “Βακχών”. Μήδεια – Διόνυσος, Ιάσων – Πενθέας είναι τα θεατρικά προσωπεία για να γίνει οικείος ο αδιαίρετος μύθος, η ισορροπούσα μεγάλη αντίφαση, του νοητού με το α-νό-ητο, του Λόγου και του Α-λογου. […] Η προειδοποίηση του Ευριπίδη είναι σαφής: ο λόγος δεν είναι σκοπός, είναι μέσο. Πενθεύς σημαίνει όργανο δι’ ου έρχεται το πάθος και το σκάνδαλο. Ο λόγος δόθηκε για να βεβαιώνει το θαύμα, όχι να το αμφισβητεί. Αναδίπλωση: ο Ιωσήφ, που φώλιασε μέσα του η αμφιβολία για τη σύλληψη της Μαρίας, πείστηκε από άγγελο Κυρίου, ο Ηρώδης, που αμφισβήτησε, σφάζοντας και καίγοντας, πνίγηκε από τις κατάρες της Ραχήλ. Αλήθεια, η προσχώρηση του Τειρεσία στη νέα θρησκεία δεν θυμίζει την προσχώρηση των μάγων εκ Περσίας και η συνάντηση με τον Πενθέα δεν παραπέμπει στον νου τη συνάντηση με τον Ηρώδη;». (1977).