Μια ποιητική «συνωμοσία»

Εκατόν δέκα τέσσερα χρόνια έχουν περάσει από τότε που ανακαλύφθηκε ο πάπυρος ο οποίος περιείχε τους «Ιχνευτές»: Ηταν το 1907 στην αιγυπτιακή πόλη της Οξυρύγχου. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1912, πρωτοεκδόθηκε από τον παπυρολόγο Αρθουρ Χαντ (Arthur Hunt). Το κείμενο που διασώθηκε δεν ξεπερνά τους 400 στίχους. Επιτρέπει ωστόσο την κατανόηση τόσο του θέματος όσο και των προσώπων που συμμετέχουν.

Πρόκειται δηλαδή για ένα αποσπασματικά σωζόμενο και σπάνια παρουσιαζόμενο σατυρικό δράμα του Σοφοκλή που ουσιαστικά αποτελεί τη μοναδική αφήγηση, σε δραματικό έργο, για το πώς έφτασε η μουσική στα αφτιά των ανθρώπων.

Η υπόθεση στους «Ιχνευτές» μοιάζει με «παραμύθι» και αναφέρεται σε δύο ξεχωριστές πράξεις που συνδέονται με τη γέννηση του Ερμή: Την κλοπή των βοδιών του Απόλλωνα και την εφεύρεση της λύρας, όπως παρατηρεί στο εξαιρετικά ενδιαφέρον εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης ο καθηγητής Σταύρος Τσιτσιρίδης. Διότι το κείμενο των «Ιχνευτών» στην ελεύθερη έμμετρη μετάφραση του Εμμανουήλ Δαυίδ (1933) περιλαμβάνεται στη θεατρική σειρά του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και των εκδόσεων Νεφέλη. Τα επτά συνολικά βιβλία (5 πρωτότυπα θεατρικά και 2 μεταφράσεις) επιμελήθηκε η Δήμητρα Κονδυλάκη.

Τη μεταφορά των «Ιχνευτών» στη σκηνή, σε μια παραγωγή του Φεστιβάλ Αθηνών, ανέλαβε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός. Και είναι μία από τις σπάνιες εκείνες στιγμές που όλα τα στοιχεία «συνωμότησαν» και ενορχηστρώθηκαν προς την κατεύθυνση που επέλεξε ο σκηνοθέτης. Κι εκείνος με τη σειρά του παρέδωσε ένα σύμπαν ποιητικό και γοητευτικό, με παρόν το σατυρικό στοιχείο.

Ενα χρυσό στεφάνι που ίπταται (!) πάνω από τη σκηνή και θα αποτελέσει το δώρο του Απόλλωνα στον Σιληνό και τους Σατύρους εφόσον βρουν και φέρουν πίσω τα βόδια που του έκλεψαν δίνει εξαρχής το στίγμα. Μαζί με το χρυσάφι ο θεός υπόσχεται και την ελευθερία στους Ιχνευτές, που δεν αργούν να ξεκινήσουν την αναζήτηση. Μόνον που τα ίχνη θα τους οδηγήσουν στα κλεμμένα ζώα ενώ αυτός ο ακατανόητος αλλά μαγικός ήχος της λύρας θα τους οδηγήσει στη σπηλιά στο όρος Κυλλήνη. Εκεί, ο μικρός Ερμής, φυλασσόμενος από τη Νύμφη που φέρει το όνομα του βουνού, «γεννά» τη μουσική, με το κέλυφος μιας χελώνας. Το πρωτότυπο κείμενο που έχει διασωθεί τελειώνει με την παραδοχή της Κυλλήνης ότι ο Ερμής είναι νόθο παιδί του Δία και της Μαίας. Από εκεί και πέρα οι «Ιχνευτές» βασίζονται στην ανασύνθεση του γερμανού φιλολόγου Καρλ Ρόμπερτ (Carl Robert).

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Το σκηνικό, ένας συνδυασμός του λευκού με το πράσινο της φύσης και τα ίχνη πάνω στο χώμα. Ο Χορός, εξαιρετικά συντονισμένος, με κινήσεις που «παίζουν» άλλοτε με το ζωώδες και άλλοτε με το ανθρώπινο. Οι ήχοι, έτσι όπως αντηχούν μέσα στο σκοτάδι από τα τέσσερα, τοποθετημένα ανάμεσα στο Α’ και στο Β’ διάζωμα (στην Επίδαυρο), όργανα μεταφέρουν την αίσθηση ότι είμαστε εμείς, τώρα, παρόντες στη γέννηση της Μουσικής. Σε αυτή τη σπάνια θεατρική στιγμή προστίθεται κι εκείνη στο τέλος της παράστασης, όταν οι μουσικοί με τα όργανα κατεβαίνουν για να συναντήσουν τον θίασο.

Οι ερμηνείες: Η κωμική διάσταση της Αμαλίας Μουτούση, λευκοντυμένης Νύμφης (ή μήπως νύφης), με την ακρίβεια στην άρθρωση και την υπονοούμενη «αστάθεια» στην κίνηση, συνέθεσε μια γήινη και συνάμα εξωκοσμική ηρωίδα που φέρει το όνομα ενός βουνού. Ο Χάρης Φραγκούλης απέδωσε τόσο το νεύρο του Απόλλωνα όσο και την ολική παράδοση στο άκουσμα της μουσικής. Ο Σταμάτης Κραουνάκης ταύτισε την περσόνα του με τη σκηνική υπόσταση του Σιληνού και ο Steve Katona ως Ερμής γοήτευσε με τη διάφανη παρουσία και φωνή του, σηματοδοτώντας το πέρασμα στον πολιτισμό διαμέσου της μουσικής.

Ελεύθερη έμμετρη απόδοση: Εμμανουήλ Δαυίδ
Σκηνοθεσία: Μιχαήλ Μαρμαρινός
Σκηνικά-κοστούμια: Γιώργος Σαπουντζής
Μουσική: Billy Bultheel
Φωτισμοί: Ελευθερία Ντεκώ
Κίνηση-χορογραφία: Τάσος Καραχάλιος
Παίζουν: Χάρης Φραγκούλης, Σταμάτης Κραουνάκης, Αμαλία Μουτούση, Steve Katona. Χορός Σατύρων: Λάμπρος Γραμματικός, Adrian Frieling, Αλεξάνδρα Καζάζου, Τάσος Καραχάλιος, Χρήστος Κραγιόπουλος, Αγγελος Νεράντζης, Ηλέκτρα Νικολούζου, Μάνος Πετράκης, Θεοδώρα Τζήμου, Ανδρομάχη Φουντουλίδου
Μουσικοί: Μενέλαος Μωραΐτης (τούμπα), Σπύρος Βέργης (ευφώνιο), Δημήτρης Αλεξανδράκης (τούμπα), Λεωνίδας Παλαμιώτης (ευφώνιο).
* Στις 16 Σεπτεμβρίου στις 21.00 στο Ηρώδειο.

Το «σχέδιο» πέτυχε

{ARXS}Κανονικά{ARXS} θα έπρεπε να περιμένω την ολοκλήρωση των Επιδαυρίων με τον «Οιδίποδα» του Τόμας Οστερμάιερ πάνω στο – εμπνευσμένο από τη σοφόκλεια τραγωδία κείμενο της Μάγια Ζάντε (Maja Zade). Δεν νομίζω όμως ότι χρειάζεται.
Οχι γιατί μπορεί κανείς να προβλέψει το ενδιαφέρον ή την ανταπόκριση του κοινού στην κατ’ ανάθεση παραγωγή του Φεστιβάλ στον γερμανό σκηνοθέτη και καλλιτεχνικό διευθυντή της βερολινέζικης Σαουμπίνε. Αλλά γιατί μετά και την ολοκλήρωση των παραστάσεων της Μικρής Επιδαύρου με τα, επίσης κατ’ ανάθεση, έργα των ελλήνων συγγραφέων που εμπνεύστηκαν από το αρχαίο δράμα, το μεγαλύτερο μέρος του «σχεδίου» του Φεστιβάλ ολοκληρώθηκε.
Οι τέσσερις παραγωγές παίχτηκαν μέσα στον Ιούλιο, ενώ παράλληλα δόθηκαν και οι πρεμιέρες τόσο των «Βατράχων» στη νέα μετάφραση του Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου όσο και των «Ιχνευτών». Τα επτά (καλαίσθητα και προσεγμένα) βιβλία που «γεννήθηκαν» (ο «Οιδίποδας» είναι το 7ο) από την πρωτοβουλία της Κατερίνας Ευαγγελάτου και οδήγησαν στη συνεργασία με τις εκδόσεις Νεφέλη βρίσκονται ήδη στα ράφια των βιβλιοπωλείων – όλα σε επιμέλεια της Δήμητρας Κονδυλάκη.
Και αυτό είναι που έχει σημασία: Η πρωτοβουλία και η ολοκλήρωση ενός σχεδίου. Η κατάθεση και η κληρονομιά μιας πνευματικής παρακαταθήκης. Η προσθήκη ενός κρίκου στην αλυσίδα της εγχώριας θεατρικής δημιουργίας. Ισως είναι αυτό που μας λείπει περισσότερο: Η αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου και όλοι μαζί – έκαστος από το δικό του πόστο και με τις δικές του δυνάμεις, συμβάλλουμε σε μια κίνηση προς τα εμπρός.
Η αναμονή της παγκόσμιας πρώτης του Τόμας Οστερμάιερ (3 – 4 – 5 Σεπτεμβρίου) στην Επίδαυρο φέρνει στον νου μια άλλη πρωτοβουλία του Φεστιβάλ: Οταν ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, ως καλλιτεχνικός του διευθυντής, κάλεσε την Comedie Francaise στο αρχαίο θέατρο (2019). Με την παράσταση «Ηλέκτρα/Ορέστης» του Ιβο Βαν Χόβε ο κορυφαίος θεατρικός θεσμός κατέβηκε για πρώτη φορά στην Επίδαυρο (η πρεμιέρα είχε ήδη δοθεί στο Παρίσι). Κάπως έτσι η σκυτάλη περνάει από χέρι σε χέρι και μακάρι να συνεχίσει…