Πείραμα με χρυσό στεφάνι

«Μα από πού κρέμεται το στεφάνι;» ήταν η απορία των περισσότερων θεατών που είχαν ήδη λάβει τις θέσεις τους στο κοίλο του αρχαίου θεάτρου της Επιδαύρου το βράδυ της Παρασκευής. Και η αλήθεια είναι πως το διάφανο νήμα που το συγκρατούσε στον αέρα, αρκετά μέτρα πάνω από τη θυμέλη, δεν ήταν ορατό μέχρι τη στιγμή που ξεκίνησε η παράσταση των «Ιχνευτών» – του μοναδικού σατυρικού δράματος του Σοφοκλή που έχει εν μέρει σωθεί και έχει συμπληρωθεί από τον ομηρικό ύμνο στον Απόλλωνα -, την οποία σκηνοθέτησε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός. Μια παράσταση που έφτασε στην ορχήστρα του πολυκλείτειου θεάτρου με έναν χρόνο καθυστέρηση καθώς ήταν από τις παραγωγές εκείνες του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου που αναβλήθηκαν πέρυσι λόγω της πανδημίας.

Μόλις έσβησαν τα φώτα, ο Απόλλων (Χάρης Φραγκούλης) εμφανίστηκε μαινόμενος να αναζητά τα κλεμμένα του βόδια πάνω στο λευκό κάλυμμα που είχε απλώσει στην ορχήστρα και έως πίσω από το σκηνικό οικοδόμημα ο εικαστικός Γιώργος Σαπουντζής κι ανάμεσα στα ταλαιπωρημένα και μισόξερα φυτά, που μαρτυρούσαν την αποκαμωμένη από την καλοκαιρινή ζέστη φύση στο όρος Κυλλήνη, όπου εκτυλίσσεται η υπόθεση. Το δώρο που θα πρόσφερε ως εύρετρα, το χρυσό στεφάνι, κατέβηκε πιο χαμηλά (κι από την καμπύλη των νημάτων αποκαλύφθηκε η ανάρτησή τους στα άκρα του κοίλου). Και στην απεγνωσμένη κι ομολογουμένως απρόσμενη πρόσκληση του θεού – δεδομένου ότι εκείνος «έλυνε» ανάλογα προβλήματα θνητών από το πιο διάσημο μαντείο τού τότε γνωστού κόσμου – ανταποκρίθηκε ο Σιληνός (Σταμάτης Κραουνάκης) πρόθυμος να εντοπίσει με το αζημίωτο τα κλοπιμαία. Οι υποσχέσεις που έδωσε όχι μόνο για εγγυημένα αλλά και γρήγορα αποτελέσματα έκαναν τον Φοίβο να τάξει επιπλέον και την ελευθερία ως αμοιβή στο δεκαμελές ασκέρι των Σατύρων που είχε στο μεταξύ εισβάλει στην ορχήστρα. Ταλαίπωροι κρατώντας στα χέρια ετερόκλητα αντικείμενα – από ένα καρπούζι έως μερικά άδεια ποτήρια – σαν μεθυσμένοι έπειτα από ένα ξέφρενο πάρτι, όπως έτρεχαν και μπουσουλούσαν με κουδουνάκια να κρέμονται από τα ρούχα τους, έμοιαζαν οι ίδιοι με ένα κοπάδι, που καλείται να εντοπίσει ένα άλλο κοπάδι, εκείνο των βοδιών του Απόλλωνα.

Ακροβάτες. Για τα επόμενα λεπτά η έρευνα των «Ιχνευτών» έμοιαζε εντατική, αλλά κάπως αμήχανη για τον θεατή. Οι Σάτυροι σε ένα ρεσιτάλ υπερκινητικότητας, ακροβατικών, συντονισμένων και μη, αλλά απαιτητικών κινήσεων (την ευθύνη της κίνησης είχε ο Τάσος Καραχάλιος) που χαρακτηρίζουν το σκηνοθετικό προφίλ του Μιχαήλ Μαρμαρινού, έψαχναν τα βόδια του Φοίβου, ο οποίος είχε αποχωρήσει από την ορχήστρα ανεβαίνοντας την κεντρική κλίμακα του κοίλου, προκαλώντας το βλέμμα του θεατή να τον ακολουθήσει και να ανακαλύψει ότι ο σκηνοθέτης είχε επιλέξει να απλώσει την παράσταση ως το άνω διάζωμα. Στο κέντρο, σε μια πλατφόρμα, μια υποφωτισμένη μορφή (θα αποδειχθεί αργότερα ότι ήταν ο Ερμής) τραγουδούσε όπως ένας ερμηνευτής όπερας αποσπασματικά λίγες νότες, ενώ στο όριο ανάμεσα στο άνω και το κάτω διάζωμα δύο τούμπες και δύο ευφώνια ακολουθούσαν τη φωνή.

Οι Σάτυροι σοκαρισμένοι από τους ήχους που δεν είχαν λόγια να περιγράψουν, δεδομένου ότι το έργο μιλά για τη θεογονία της μουσικής, την πρώτη επαφή έμβιων όντων με τους ήχους της λύρας, δέχτηκαν την μήνιν του πατέρα τους Σιληνού (ο Σταμάτης Κραουνάκης δεν άφησε το εκρηκτικό του ταμπεραμέντο να ξεδιπλωθεί, κάτι που θα ταίριαζε στον ρόλο, αλλά έμεινε μερικούς τόνους πιο χαμηλά) μέχρι που αφουγκράστηκε κι ο ίδιος τους περίεργους ήχους, με αποτέλεσμα να καταληφθεί από φόβο και να θελήσει να παραιτηθεί της έρευνας και του τροπαίου που τόσο ποθούσε.

Μέσα από έναν ξέφρενο διονυσιακό χορό οι Σάτυροι επιχείρησαν να πείσουν όποιον παράγει αυτόν τον άγνωστο ήχο να εμφανιστεί, ώσπου η Κυλλήνη με περιβολή νύ(μ)φης (Αμαλία Μουτούση) παρουσιάστηκε για να αποκαλύψει πως είναι τροφός ενός μικρού θεού, του Ερμή, ο οποίος έφτιαξε μόνος του ένα παιχνίδι για να παίζει από το καύκαλο μιας νεκρής χελώνας, το τομάρι ενός βοδιού και τα έντερα ενός αρνιού: τη λύρα.

Σαν δαμόκλειος σπάθη. Οσο η Αμαλία Μουτούση αναδείκνυε με την άψογη εκφορά του λόγου της (ακούγονταν ξεκάθαρα όλες οι λέξεις που ήταν κομμένες με απόστροφο!) την υπέροχη έμμετρη και με χιούμορ μετάφραση του Εμμανουήλ Δαυίδ, του 1933, το χρυσό στεφάνι συνέχιζε να αιωρείται πάνω από τα κεφάλια των πρωταγωνιστών ως άλλη δαμόκλειος σπάθη, μέχρι που οι Σάτυροι εντόπισαν την κοπριά των χαμένων βοδιών. Ο Απόλλων από τη χαρά του πασαλείφτηκε με τις ακαθαρσίες των αγαπημένων του ζώων και το μόνο που απέμενε ήταν να τα βρει κάτω από τη γη, στον κόρφο της Κυλλήνης που τα είχε κρύψει ο Ερμής. Κι ενώ χρειάστηκε να κατέβει στα έγκατα σκίζοντας το λευκό κάλυμμα της ορχήστρας, την ώρα που ο Σιληνός γιόρταζε με το στεφάνι στο κεφάλι τα επινίκια τρώγοντας νωχελικά ένα γιαουρτάκι, άκουσε κι εκείνος τους ήχους της λύρας, που στην παράσταση όμως δεν προέρχονταν από ένα έγχορδο, αλλά από τέσσερα πνευστά (μουσική Billy Bultheel).

Τα δύο αδέλφια ήρθαν αντιμέτωπα, με τον 28χρονο Γερμανοβιετναμέζο Στιβ Κατονά που υποδυόταν τον Ερμή να κλέβει την παράσταση με την οπερατική φωνή του και τα με προφορά, αλλά ολόσωστα, ελληνικά του. Συμφιλιώθηκαν, συμφώνησαν να ανταλλάξουν τα βόδια με τη λύρα κι ενώ ο μακρυμάλλης και με περιβολή γυμνού (ημίγυμνος και με παντελόνι στο χρώμα του δέρματος) Ερμής απολάμβανε το κοπάδι του ως νεόκοπος συλλέκτης που έχει αποκτήσει το πρώτο έργο τέχνης (κοιτούσε με λατρεία τον καμβά στον οποίο απεικονίζονταν τα βόδια), ο Απόλλων προσπαθούσε να μάθει πώς λειτουργεί η λύρα. Στο φινάλε οι δύο θεοί κίνησαν για τον Ολυμπο, με τον Σιληνό να αναλαμβάνει να φυλάξει το κοπάδι και τους Σατύρους, ελεύθεροι πια, να πίνουν στην υγεία του Διονύσου.

Το παρατεταμένο χειροκρότημα ήταν ενδεικτικό ότι το πρόσημο της διαχείρισης του θεατρικού αυτού υβριδίου (όπως το χαρακτηρίζει ο επιστημονικός σύμβουλος της παράστασης Σταύρος Τσιτσιρίδης) ήταν θετικό, παρά την έλλειψη εξοικείωσης τόσο των συντελεστών όσο και των θεατών με το συγκεκριμένο είδος.