Η ειρωνεία της «αμμοχωστοποίησης»

Στο πολύτομο λεξικό των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό, που δεν έχει ακόμη συνταχθεί, θα υπάρχει ασφαλώς ένα λήμμα για έναν δυσνόητο, αλλά πολυχρησιμοποιημένο όρο: Τον όρο «αμμοχωστοποίηση».

Ο όρος, αγνώστου πατρός, επανερχόταν κάθε φορά που, τα 45 τελευταία χρόνια, έπεφτε στο τραπέζι μια πρόταση για άμεση επιστροφή στα Βαρώσια των κατοίκων αυτής της πόλης που, μέχρι το 1974, ήταν το πιο πολύτιμο πετράδι στο στέμμα του κυπριακού τουρισμού και από τότε έχει παραδοθεί, άδεια και ερειπωμένη, στους σκορπιούς και τα φίδια. Κάθε φορά που προτεινόταν, λοιπόν, μια τέτοια λύση, ακούγονταν οι φωνές εναντίωσης στην «αμμοχωστοποίηση» του Κυπριακού. Πως, δηλαδή, αν οι Αμμοχωστιανοί επέστρεφαν στο Βαρώσι τους, θα εξασθενούσε η δυναμική της συνολικής λύσης, θα χανόταν το πάθος για εκείνη την υπέροχη, δίκαιη λύση που μας περιμένει στη γωνιά, αν κάνουμε λίγο ακόμη υπομονή, αν απορρίψουμε έναν ακόμη καταραμένο συμβιβασμό.

Η ιστορία αρχίζει το μακρινό 1978. O τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Κουρτ Βαλντχάιμ διατυπώνει την ιδέα ότι τα Βαρώσια, που είχαν εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους τους προ του προελαύνοντος στρατού εισβολής, αλλά δεν είχαν εποικιστεί, θα μπορούσαν να δώσουν την ευκαιρία ενός πρώτου βήματος για την άρση του αδιεξόδου στις διαπραγματεύσεις. Στις 20 Ιουλίου του ’78, ω του θαύματος, ο Ραούφ Ντενκτάς δημοσιεύει ένα «ανοικτό μήνυμα» προς την ελληνοκυπριακή πλευρά, στο οποίο προτείνει ως χειρονομία καλής θέλησης την επιστροφή «υπό προσωρινή διοίκηση του ΟΗΕ» στα Βαρώσια 35.000 εκτοπισμένων κατοίκων τους!

Η χειρονομία είχε την εξήγησή της. Η Ουάσιγκτον σχεδίαζε να άρει πλήρως το εμπάργκο πώλησης όπλων στην Τουρκία. Και η Αγκυρα, που καιγόταν, είχε επιβάλει στον Ντεντκάς να κάνει μια πρόταση που ο ίδιος απεχθανόταν. Η άρση του εμπάργκο έγινε, τελικά, εκείνον τον Αύγουστο και αμέσως μετά διατυπώθηκε το περίφημο σχέδιο ABC, ένα σχέδιο αμερικανικής, καναδικής και βρετανικής έμπνευσης για τη λύση του Κυπριακού, το οποίο προέβλεπε, ως πρώτο βήμα, την άμεση επιστροφή στα Βαρώσια όλων των κατοίκων τους, υπό τη διοίκηση του ΟΗΕ. Το σχέδιο απερρίφθη από τη Λευκωσία επειδή ήταν «δυτικής προέλευσης» και δεν είχε τη σφραγίδα του ΟΗΕ.

Η σφραγίδα του ΟΗΕ μπήκε τον επόμενο χρόνο. Η πρόταση υιοθετήθηκε από τον Βαλντχάιμ και αποτυπώθηκε το καλοκαίρι του 1979 σε μια «συμφωνία 10 σημείων» μεταξύ Κυπριανού και Ντενκτάς. Η συμφωνία προέβλεπε επανέναρξη διακοινοτικών συνομιλιών και, στο 5^ο σημείο της, την άμεση επιστροφή, μόλις αρχίσουν οι συνομιλίες και ανεξάρτητα από την κατάληξή τους, των Ελληνοκυπρίων στα Βαρώσια, υπό τη διοίκηση και με την ευγγύηση των Ηνωμένων Εθνών. Ο Κυπριανού υπαναχώρησε από τη συμφωνία – για να μην «αμμοχωστοποιηθεί» το Κυπριακό. Και, όπως ειπώθηκε χρόνια αργότερα σε μια ακρόαση στο αμερικανικό Κογκρέσο, ο Ντενκτάς υποδέχθηκε την ελληνική υπαναχώρηση με έναν βαθύ στεναγμό ανακούφισης.

Από τότε η ιδέα της επιστροφής στα Βαρώσια ως «μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης» επανήλθε πολλές φορές στο τραπέζι, τα επόμενα δέκα χρόνια, για να καταλήξει κάθε φορά σε ναυάγιο, το οποίο έμοιαζε οριστικό στα μέσα της δεκαετίας του ’90. Στο μεταξύ, ο Ντενκτάς είχε επιχειρήσει μιαν αντίστροφη «αμμοχωστοποίηση» του Κυπριακού επιχειρώντας έναν σταδιακό εποικισμό των Βαρωσίων – που προκάλεσε τα δύο ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας (ισχύουν ακόμη) που καταδίκαζαν κάθε μονομερή κίνηση στην περιοχή και απαγόρευαν την εγκατάσταση στα Βαρώσια οποιουδήποτε πλην των νομίμων, πριν το 1974, κατοίκων τους.

Το Κυπριακό έμοιαζε τότε να έχει αποτελματωθεί, οριστικά και με τρόπο επικίνδυνο, όπως έδειξε η στυγερή δολοφονία του Τάσου Ισαάκ και του Σολωμού Σολωμού, το καλοκαίρι του 1996. Τα δεδομένα άλλαξε η απροσδόκητη και απροσδόκητα επιτυχημένη πρωτοβουλία της Αθήνας να επιδιώξει την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση και μάλιστα ανεξάρτητα του αν έχει προηγουμένως λυθεί το Κυπριακό. Η απόφαση του Ελσίνκι, τον Δεκέμβριο του 1999, υποχρέωσε την Τουρκία να μετακινηθεί από την πλήρη άρνηση και οδήγησε τον πέμπτο κατα σειρά Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ που ασχολήθηκε με το Κυπριακό, τον Κόφι Ανάν, στο ομώνυμο σχέδιο, που προέβλεπε όχι πια την επιστροφή στην Αμμόχωστο ως ΜΟΕ αλλά την επιστροφή της Αμμοχώστου σε ελληνοκυπριακά χέρια, ως μέρος της οριστικής λύσης. Η επιστροφή, με βάση το σχέδιο, θα είχε ολοκληρωθεί μέσα στο 2007.

Η συνέχεια της ιστορίας είναι γνωστή. Μετά την απόρριψη του σχεδίου Ανάν, τρεις πρόεδροι, Παπαδόπουλος, Χριστόφιας και Αναστασιάδης, επανέφεραν την πρόταση της επανακατοίκησης των Βαρωσίων, ο Τζο Μπάιντεν, ως αντιπρόεδρος τότε, ταξίδεψε στην Κύπρο το 2014 για να υποστηρίξει την ιδέα, αλλά χωρίς επιτυχία. Η αντίστροφη «αμμοχωστοποίηση» του Κυπριακού συντελέσθηκε τελικά από τον Ερντογάν, την περασμένη Τρίτη.

Κι είναι κι αυτό μια ειρωνεία της ιστορίας. Ο Ερντογάν ανέβηκε στην εξουσία το 2002, στα μισά των διαπραγματεύσεων για το σχέδιο Ανάν. Τότε δεν θεωρούσε το Κυπριακό «εθνική υπόθεση της Τουρκίας», όπως λέει τώρα, αλλά πρόβλημα από το οποίο έπρεπε να απαλλαγεί. Η Κύπρος ως καταφύγιο του τουρκικού εθνικισμού ήταν το οχυρό των αντιπάλων του, που σχεδίαζαν την ανατροπή του. Και ο ίδιος, όπως μου είχε πει σε μια προεκλογική συνέντευξη, υποστήριζε μια λύση «βελγικού τύπου». Η στιγμή πέρασε, η ευκαιρία χάθηκε.

Κι αν υπάρχει ένα δίδαγμα από όλα αυτά είναι μάλλον το εξής: Στο Κυπριακό (και όχι μόνον) οι ευκαιρίες για μια (όχι τέλεια, μα θετική) λύση είναι σπάνιες. Οταν χάνονται δεν επιστρέφουν βελτιωμένες. Και για να προκύψουν απαιτείται μια συγκυρία που ασκεί ισχυρή εξωτερική πίεση στην Τουρκία. Θα μπορούσε η πρόσφατη κίνηση Ερντογάν στα Βαρώσια να οδηγήσει στην άσκηση μιας τέτοιας πίεσης; Θα μπορούσε η ειρωνεία της «αμμοχωστοποίησης» να αντιστραφεί για μια ακόμη φορά; Κι αν συνέβαινε θα ήμασταν έτοιμοι να το εκμεταλλευτούμε;