«Αφησαν ό,τι είχαν για να πολεμήσουν τον εθνικισμό»

Ο Γιάννης Παντελάκης έχει πολλά χιλιόμετρα στο κοντέρ της δημοσιογραφίας. Ο πρώην πολιτικός συντάκτης και αρχισυντάκτης της εφημερίδας «Ελευθεροτυπία» ταξίδεψε μέχρι την Ισπανία για να συναντήσει τις ξεχωριστές ιστορίες των ελλήνων εθελοντών στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Ανθρωποι που για δεκαετίες είχαν μείνει στο περιθώριο της ιστορίας. Ελληνες της διασποράς, ημεδαποί και Κύπριοι, κατέφτασαν στην πόλη Αλμπαθέτε – κέντρο των Διεθνών Ταξιαρχιών – ήδη από τον πρώτο χρόνο της αιματηρής διαμάχης. Κεντρικός άξονας της αφήγησης είναι η ογδοντάχρονη κόρη του έλληνα μαχητή Γιώργου Τσάκου, η οποία ξετυλίγει το κουβάρι της πορείας των εθελοντών και τις συνθήκες που επικρατούσαν. Ενα ιστορικό οδοιπορικό με δημοσιογραφικό βλέμμα και πολιτικά συμπεράσματα, που ανοίγει τα αρχεία μιας Οδύσσειας.

Με ποια αφορμή αποφασίσατε να ασχοληθείτε με ένα ξεχασμένο κεφάλαιο της ευρωπαϊκής Ιστορίας, όπως οι Ελληνες που πολέμησαν στον Ισπανικό Εμφύλιο;

Αφορμή στάθηκε μια γυναίκα 81 χρόνων που συνάντησα στο Αλμπαθέτε και μου μίλησε για τη συγκλονιστική ζωή του πατέρα της. Χρειάστηκε χρόνος για να συνειδητοποιήσω ότι υπήρχαν τέτοιες ζωές. Είναι κόρη ενός έλληνα εθελοντή του Ισπανικού Εμφυλίου και μιας Ισπανίδας. Ερωτεύτηκαν στη διάρκεια του πολέμου, κυνηγήθηκαν από πολλούς δαίμονες, επιβίωσαν οριακά, πέρασαν δικτατορίες και διώξεις και χωρίστηκαν παρά τη θέλησή τους. Φεύγοντας από το Αλμπαθέτε, θυμήθηκα κάποιες λέξεις ενός άλλου έλληνα εθελοντή ο οποίος είχε πει πως «είναι κρίμα να μας καταπιεί η λησμονιά». Με το βιβλίο προσπάθησα, έστω ογδόντα δύο χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου, να διαψεύσω τους φόβους του. Οι ξεχασμένοι αυτοί Ελληνες και Κύπριοι όχι απλώς υπήρξαν, αλλά έκαναν κάτι σπουδαίο πολεμώντας τον εθνικισμό μιας χώρας που δεν ήταν η δική τους…

Μπορείτε να μας πείτε την κοινωνική τάξη, τις επαγγελματικές ιδιότητες των Ελλήνων των Διεθνών Ταξιαρχιών, αλλά και τις χώρες προέλευσής τους;

Η πλειονότητά τους προερχόταν από το εργατικό και ναυτικό προλεταριάτο της εποχής, χωρίς να απουσιάζουν φοιτητές και διανοούμενοι. Οι χώρες προέλευσης είναι πολλές, η Ελλάδα, οι ΗΠΑ και ευρωπαϊκές χώρες όπου υπήρχαν μεγάλοι μεταναστευτικοί πληθυσμοί, η Σοβιετική Ενωση, η Αίγυπτος, ακόμα και χώρες της Λατινικής Αμερικής…

Από την Ελλάδα πώς έφευγαν, δεδομένου ότι είχαμε το καθεστώς Μεταξά; Ποιος ήταν ο ρόλος του ΚΚΕ και των δικτύων του; Υπάρχει κάποια κεντρική γραμμή για το ποιοι ή πόσοι θα πάνε;

Το δικτατορικό καθεστώς, το οποίο παρά τις διεθνείς δεσμεύσεις του για το αντίθετο επέτρεπε το εμπόριο όπλων προς την Ισπανία, προσπάθησε με κάθε τρόπο να εμποδίσει Ελληνες να πάνε στην Ιβηρική. Κάποιοι, κυρίως με τη βοήθεια του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ, κατάφεραν να φύγουν. Είτε κρυφά από επικίνδυνες διόδους, είτε με το πρόσχημα ότι ήθελαν να εργαστούν στη Μασσαλία. Οι τελευταίοι ήταν άνθρωποι που ακόμα δεν είχαν εντοπιστεί για τα πολιτικά τους φρονήματα από τον κομμουνιστοφάγο υφυπουργό Μανιαδάκη…

Ποια ήταν τα βασικά κίνητρα των ελλήνων εθελοντών για να συμμετάσχουν στον Ισπανικό Εμφύλιο και σε ποιους ιδεολογικούς χώρους ανήκαν;

Tα κίνητρά τους συνοψίζονται σε λίγες λέξεις: διεθνισμός – αλληλεγγύη – αντιφασισμός, ειδικά το τελευταίο αποτελούσε την κινητήρια δύναμη των χιλιάδων ξένων εθελοντών του Ισπανικού Εμφυλίου. Για τους Ελληνες – και γενικότερα τους εθελοντές με προέλευση από χώρες με εθνικιστικά και φασιστικά καθεστώτα – η ήττα των εθνικιστών του Φράνκο θα ήταν η αρχή της ήττας και των εθνικιστών της δικής τους χώρας, θεωρούσαν πως θα άρχιζε να ξετυλίγεται το πουλόβερ αυτών των καθεστώτων που είχαν σκεπάσει σχεδόν τις μισές χώρες της Ευρώπης. Οι έλληνες και κύπριοι εθελοντές κατά κύριο λόγο προέρχονταν από τα κομμουνιστικά κόμματα της εποχής, χωρίς να απουσιάζουν αναρχικοί, τροτσκιστές, σοσιαλιστές, φιλελεύθεροι…

Το κέντρο των Διεθνών Ταξιαρχιών ήταν η πόλη Αλμπαθέτε. Τι κλίμα επικρατεί εκεί όταν φτάνουν, πώς γινόταν η διαλογή των εθελοντών, σε ποιες ταξιαρχίες μπήκαν και τι οδηγίες έπαιρναν;

Από τον Οκτώβριο του 1936 και τους μήνες που ακολουθούν, στο ήσυχο Αλμπαθέτε, αρχίζουν να ακούγονται σε πολλές διαφορετικές γλώσσες αντιφασιστικά συνθήματα και τραγούδια χιλιάδων ξένων που φτάνουν στην πόλη. Παρότι σε λίγες ημέρες αυτοί οι ξένοι πρόκειται να μπουν σ’ έναν εξαιρετικά σκληρό πόλεμο δείχνουν εντυπωσιακά αισιόδοξοι και χαρούμενοι. Μοιάζει με ένα διεθνές ραντεβού διεθνισμού και αλληλεγγύης που η Ιστορία δεν έχει να διηγηθεί όμοιό του. Εντάσσονται στις Διεθνείς Ταξιαρχίες ανάλογα με τις χώρες προέλευσης, πολεμάνε μέσα από αυτές και συχνά κάτω από αυστηρά πλαίσια πειθαρχίας…

Κεντρικός άξονας της αφήγησης είναι οι αναμνήσεις της Αναστασίας Τσάκος Μορατάγια. Πώς ήρθατε σε επαφή και πώς σκιαγραφεί τον εθελοντή πατέρα της Γιώργο Τσάκο;

Το βιβλίο περιγράφει την ιστορία των ελλήνων και κυπρίων εθελοντών μέσα από την αφήγηση της Αναστασίας. Είναι μια σπουδαία γυναίκα που ενθουσιάστηκε γιατί κάποιος από την πατρίδα του πατέρα της ασχολήθηκε με αυτόν. Αν και ουσιαστικά δεν γνώρισε τον πατέρα της, νιώθει τόσο περήφανη γι’ αυτόν, κρατάει μερικά γράμματα και φωτογραφίες του σαν τα πολυτιμότερα πράγματα που έχει στη ζωή της…

Περιγράφετε με ανάγλυφο τρόπο πρωταγωνιστές των γεγονότων. Ξεχωρίζουν πολλοί. Ανάμεσά τους ο Σάββας Παλλές, ο Δημήτρης Γιωτόπουλος, ο Παναγιώτης Σκευοφύλακας.

Κάθε ένας έχει μια ξεχωριστή προσωπική ιστορία, όλες είναι συναρπαστικές, μοιάζουν να έχουν βγει από μυθιστορήματα ευφάνταστων συγγραφέων. Ζωές πραγματικά γεμάτες. Αφησαν ό,τι είχαν, οικογένειες, δουλειές, φίλους, για να πολεμήσουν τον εθνικισμό μιας ξένης χώρας. Ο Παλλές ήταν ένα νέο παιδί που κάτω από συνθήκες ανέχειας μπαίνει κρυφά σ’ ένα πλοίο από τη Χίο αναζητώντας μια καλύτερη τύχη, φτάνει στο Κάιρο, κάνει χαμαλοδουλειές, μεγαλώνει, πολιτικοποιείται, πηγαίνει στην Ισπανία, παίρνει μέρος στον εμφύλιο, τραυματίζεται, τον κλείνουν σε άθλια στρατόπεδα στη Γαλλία, μπαρκάρει, παίρνει μέρος στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στον Ελληνικό Εμφύλιο, πηγαίνει στη Σοβιετική Ενωση, πέφτει θύμα των διενέξεων στην ηγεσία του ΚΚΕ, τον στέλνουν εξόριστο στον Καύκασο, αρκετά χρόνια αργότερα είναι ένας ανώνυμος περιπτεράς στην Καλλιθέα. Ο Γιωτόπουλος ήταν ηγετική μορφή του αρχειομαρξιστικού κόμματος και επικηρυγμένος από τη δικτατορία Μεταξά μ’ ένα τεράστιο ποσό. Στον Ισπανικό Εμφύλιο, βρέθηκε στις φυλακές όχι των εθνικιστών, αλλά των σταλινικών, σώθηκε έπειτα από ευρωπαϊκές κινητοποιήσεις. Ο Σκευοφύλακας, μια σπουδαία ακόμα φυσιογνωμία, πήγε στην Ισπανία για να βοηθήσει στη μεταφορά πολεμικού υλικού στους Δημοκρατικούς και βρέθηκε στις φυλακές του Φράνκο απέναντι σ’ έναν λάτρη της αρχαίας Ελλάδας φασίστα ισπανό αξιωματικό. Σώθηκε από θαύμα και πέθανε πολλά χρόνια αργότερα ξεχασμένος σ’ ένα γηροκομείο στη Σύρο…

Μετά τον Εμφύλιο τι συμβαίνει με τους περισσότερους εθελοντές, ποια η τύχη τους;

Αρκετοί απ’ όσους έφυγαν από την Ισπανία – περίπου εκατό σκοτώθηκαν εκεί – βίωσαν έναν γολγοθά στις χώρες που πήγαν. Στην Ελλάδα γνώρισαν φυλακίσεις και εξορίες, στις ΗΠΑ έντονες διακρίσεις και κάποιοι άλλαξαν ονοματεπώνυμα για να επιβιώσουν, στη Σοβιετική Ενωση κάποιοι έπεσαν θύματα των σταλινικών διώξεων. Οσοι επέζησαν, πέθαναν σχεδόν λησμονημένοι.

Με την πείρα σας όλα αυτά τα χρόνια στη δημοσιογραφία, τι πιστεύετε ότι συνέβη και αυτοί οι άνθρωποι πέρασαν σχεδόν στην ανυπαρξία της Ιστορίας;

Οι αιτίες είναι πολλές. Οι ατομικές πολιτικές στάσεις που είχαν μετά τον Ισπανικό Εμφύλιο, η καχυποψία που αντιμετώπισαν από κομματικές γραφειοκρατίες, η λησμονιά για ανθρώπους που δεν καυχήθηκαν ποτέ γι’ αυτό που έκαναν, ο επιλεκτικός τρόπος που μαθαίνουμε ιστορικά γεγονότα, δεκάδες ακόμα αιτίες…

Επειδή έχετε πάει στην Ισπανία, υπάρχουν αναμνήσεις από τους έλληνες μαχητές;

Στην Ισπανία γνωρίζουν λίγα για τους έλληνες και κύπριους εθελοντές, κάποιοι τάφοι τους θυμίζουν. Οταν την επισκέφθηκα έδειξαν τεράστιο ενδιαφέρον να πληροφορηθούν γι’ αυτούς.

Εσείς τι συναισθήματα νιώσατε κάνοντας αυτή την έρευνα;

Ενα αίσθημα ικανοποίησης ότι έβαλα ένα λιθαράκι για να δημοσιοποιηθεί μια σπουδαία πράξη μερικών εκατοντάδων ανθρώπων που όταν χρειάστηκε στάθηκαν στη σωστή πλευρά της Ιστορίας.

Γιάννης Παντελάκης
Los buenos antifascistas:
Η ιστορία των Ελλήνων εθελοντών του Ισπανικού Εμφυλίου, μέσα από τα άγνωστα αρχεία των Διεθνών Ταξιαρχιών
Εκδ. Θεμέλιο, σελ. 304
Τιμή 18 ευρώ