Ευριπίδου, «Ορέστης»

Ο «Ορέστης» του Ευριπίδη παίχθηκε, όταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είχε ρημάξει στην Αθήνα και είχε διαλύσει ολόκληρη την Ελλάδα. Δεν είμαι από τους αναγνώστες και μελετητές των αρχαίων κειμένων που, σώνει και καλά, ανακαλύπτουν, κυρίως πίσω από τις πραγματικές αλληγορίες, δηλαδή καμουφλαρισμένες με το κύρος του μύθου, ερμηνείες των ιστορικών γεγονότων. Δεν μπορεί, όμως, κανείς να αρνηθεί πως ένας θεσμός, όπως οι Δραματικοί Αγώνες (που δεν αναβλήθηκαν ούτε όταν η Αθήνα έκαιγε σε σωρούς τα θύματα του λοιμού που ξεκλήρισε το 1/3 του πληθυσμού της Αττικής) αγνοούσαν και τα μεγάλα προβλήματα της πόλης και τις ανησυχίες της πολιτικής και τα ψυχικά τραύματα ενός πολέμου που αλλοίωσε (όπως το καταγράφει ο Θουκυδίδης) τα θεμέλια των ηθικών αξιών που καλλιέργησε η πόλη και καθόρισε την παιδεία της και τη στερεότητα των θεσμών της.

Οταν ο Ευριπίδης ανεβάζει τον «Ορέστη» το 407 π.Χ., η Αθήνα έχει πάρει τον δρόμο χωρίς επιστροφή που θα την οδηγήσει στην τυραννίδα ως έσχατο οχυρό (;) σωτηρίας και στη συνέχεια στην κατεδάφιση, κυριολεκτικά και μεταφορικά, όλων των τειχών, αμυντικών και θεσμικών. Ηδη ο Θουκυδίδης, στην αρχή κιόλας της ιστορικής του καταγραφής, με την έναρξη του πολέμου, καταγράφει, όπως κι άλλοτε σημείωσα, την πλήρη αλλοίωση των ηθικών και πνευματικών αξιών, για τα οποία καμάρωνε η πόλη. Τριάντα χρόνια πριν από το τέλος του πολέμου, όπου η καταστροφή του στόλου αναγγέλθηκε με τη λακωνική φράση «έρρει τα κάλα» (καταστράφηκαν τα κοίλα, πλοία) μέσα στην Αθήνα, σε κάθε αθηναϊκό σπίτι (που είχε έναν νεκρό ή έναν στρατιώτη) όλες οι ηθικές παρακαταθήκες των προγόνων, όλες οι διδασκαλίες των φιλοσόφων, των σοφιστών, των ρητόρων και των νομοθετών και όλη η συσσωρευμένη πείρα της πόλης έπεσαν σε ερείπια και αντικαταστάθηκαν με πανικόβλητες και, συχνά, εγκληματικές ενέργειες.

Για να κάνω αναλογικές αναφορές θυμίζω πώς η Πηνελόπη Δέλτα περιγράφει στο «Παραμύθι χωρίς όνομα» την έκπτωση όλων των αξιών στην Ελλάδα μετά τον εξευτελισμό της ήττας του 1897 και στη συνέχεια το Γουδί και την εκτέλεση των έξι πολιτικών υπευθύνων. Οσοι από τη γενιά μου έζησαν την πείνα του 1942 – 1943, όπου ξεπουλήθηκαν τιμαλφή, ο έρωτας διατιμήθηκε σε μάρκα και τα φάρμακα ήταν μυθικά σαν το Αγιο Δισκοπότηρο, θα μπορέσουν να αντιληφθούν το περιεχόμενο, τα πάθη και τα εγκλήματα που καταγράφονται από τον Ξενοφώντα στα «Ελληνικά» και από τους τραγικούς, και κυρίως τον Ευριπίδη, στις τραγωδίες.

Ο «Ορέστης» του Ευριπίδη είναι μια αστείρευτη πηγή έμμεσων περιστατικών, με τη δορά του μύθου, των τρομερών εμπειριών της Αθήνας την εποχή της πορείας προς την καταστροφή. Ο Ορέστης είναι το μυθικό πρόσωπο με τη μεγαλύτερη παρουσία στα σωζόμενα δράματα του 5ου π.Χ. αιώνα. Στην «Ορέστεια» του Αισχύλου, στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» (μικρός σχεδόν, αλλά παρών στη θυσία της αδελφής του) και στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» και στον «Ορέστη» και την «Ανδρομάχη» του Ευριπίδη. Αν βάλουμε τα έργα σε χρονολογική σειρά με κριτήριο τη συνέχεια της καταγραφής των δρωμένων (όχι με γνώμονα πότε παίχθηκαν), θα παρακολουθήσουμε, αν συγκροτήσουμε ένα βιογραφικό ιστορικό της πορείας του γιου της Κλυταιμνήστρας και του Αγαμέμνονα, μια πορεία που εκκινεί με μια σχέση ενός παιδιού με τις θείες εντολές για να καταλήξουμε στην εγκληματική και σχεδόν ψυχικά άρρωστη εικόνα ενός μητροκτόνου, χωρίς ίχνος ηθικών αναστολών.

Ομολογώ πως ποτέ δεν μπόρεσα να αντιληφθώ πώς, δίπλα στο σύνδρομο της Ηλέκτρας ο Φρόιντ δεν μελέτησε την ψυχιατρική εικόνα ενός παιδιού που εκκινεί από μια ηθική – θεϊκή επιταγή, γίνεται μητροκτόνος για να φτάσει (στην «Ανδρομάχη») να γίνει κτηνώδης φονιάς, σκοτώνοντας μέσα στο Ιερό των Δελφών τον γιο του Αχιλλέα, Νεοπτόλεμο που είχε παντρευτεί τη γυναίκα του Εκτορα, την οποία διεκδικούσε ο γιος του Αγαμέμνονα, επειδή του την προξένεψε ο Μενέλαος, ο σύζυγος της μοιχαλίδας Ελένης που αιματοκύλησε Ελληνες και Τρώες.

Οταν η Αθήνα βρίσκεται πλέον στα πρόθυρα της κατάρρευσης, όταν οι μεγάλοι ηγέτες έχουν πεθάνει, όταν κυριαρχούν πολιτικά ανδράποδα, επηρμένες κεφαλές, όταν η αμφισβήτηση των αξιών, των ιδεών και των θεσμών είναι η καθημερινή εμπειρία των πολιτών, όταν έχει χαθεί μέγα πλήθος νέων πολιτών στις πέρα των συνόρων περιοχές, όταν η πόλη στερείται των αναγκαίων, λόγω του αποκλεισμού της από τις πηγές προμήθειας αγαθών και όταν αρχίζουν να βρίσκουν ευήκοα ώτα οι εισηγητές μιας τυραννικής εξουσίας, με πρόγραμμα τις πολιτικές προγραφές, τη δήμευση των μεγάλων περιουσιών, το κυνήγι των πλούσιων επενδυτών Ελλήνων από τις πλούσιες αποικίες, η πολιτική ηθική, αλλά και οι προσωπικές αξίες διακυβεύονται ή εξαγοράζονται ή ευτελίζονται.

Mέσα σε αυτό το πολιτικό ερείπιο μιας ένδοξης δημοκρατικής πόλης ο Ευριπίδης συγγράφει την τραγική ιστορία των τελευταίων Ατρειδών. Μιας, βέβαια, μοιραίας οικογένειας που ξεκινά με έναν κλέφτη πρόγονο της αμβροσίας από το τραπέζι του Δία, ακολουθεί μια αδελφοκτονία, μια σφαγή μικρών παιδιών που δίνονται δόλια στον πατέρα τους για να τα φάει, έναν γιο που γίνεται αρχιστράτηγος στα Τρωικά, βιάζει κόρες ιερέων και επιστρέφει με μια βιασμένη ιέρεια για να δολοφονηθεί από τη γυναίκα του μαζί με την ερωμένη ξένη και με έναν γιο που σκοτώνει τη συζυγοκτόνο μάνα του για να κυνηγηθεί από τις Ερινύες και να φτάσει να αρπάξει ξόανο θεάς στην Ταυρίδα, εξαπατώντας θεσμούς και νόμους.

ΒΟΥΤΙΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. Αυτός είναι ο Ορέστης και αυτά τα «ιστορικά» του στοιχεία γνωρίζουν οι Αθηναίοι το 407 π.Χ., όταν ο Ευριπίδης, με μια εκπληκτική βουτιά στο μέλλον, τον εμφανίζει ως ψυχικά άρρωστο που (επιτρέψτε μου την τόλμη) χρειάζεται το ντιβάνι του Φρόιντ για να ψυχαναλυθεί, να εμμέσει τα απωθημένα πάθη του, να αντικρύσει κατάματα το κτήνος που κρύβει μέσα του για να μπορέσει να συμβιώσει με τον εαυτό του. Το έργο του Ευριπίδη αρχίζει με έναν Ορέστη σε βαθύ υπαρξιακό ύπνο που ταράζεται κάθε τόσο από τις σκηνές που έζησε κατά και μετά τη μητροκτονία. Οι Ερινύες, τύψεις (που για τους αρχαίους δεν είναι σύμβολα, αλλά θεότητες, ενεργούμενα των θεών κατά των μητροκτόνων) δεν τον οδηγούν στη μετάνοια (είναι μακριά ακόμη ο χριστιανισμός), τον εξαγριώνουν και αναζητά την κύρια υπεύθυνη όλων των δεινών της γενιάς του: την Ελένη, που έχει γυρίσει ασυνείδητη, φοβισμένη, αλλά χωρίς ίχνος προσπάθειας να ενταχθεί στην ηθική και τα θέσμια της χώρας της. Εχει κουβαλήσει μαζί της τη χλιδή της Ασίας και τους ευνούχους που ασχολούνται με τη διατήρηση της έπαρσης, της ομορφιάς και της φιλαρέσκειάς της. Οταν οι κοινοί άνθρωποι της πατρίδας που, ξεπερνώντας τα ιστορικά πλαίσια, διατηρούν δημοκρατικούς θεσμούς πριν την Αθήνα του Σόλωνα (!) αποφασίζουν με δημοκρατικές διαδικασίες να τιμωρήσουν τον μητροκτόνο, η Ηλέκτρα που συμμερίζεται τις πράξεις τις ανόσιες του αδελφού της και του συμπαρίσταται με στοργή στην αρρώστια του, αλλά και στις αποφάσεις του, όταν η Εκκλησία του Δήμου, μετά την απολογία του μητροκτόνου, που έχει τη συμπαράσταση της Ηλέκτρας, που επίσης κρίνεται ένοχη, αλλά και του Πυλάδη, τον εγκαλεί, οργανώνουν μια πειρατική σχεδόν επιχείρηση, εισβάλλουν στο παλάτι και αιχμαλωτίζουν, όταν πάει για θυσία στον τάφο της Κλυταιμνήστρας, την κόρη του Μενέλαου και της Ελένης, την Ερμιόνη. Εξουδετερώνουν τους φρουρούς και τους έντρομους υπηρέτες της Ελένης, τους ευνούχους από την Τροία. Μέσα στο γενικό μακελειό η Ελένη, κατά μια εξαίσια εκδοχή που αποδέχεται ο Ευριπίδης, αναλαμβάνεται στους ουρανούς για να συγκατοικήσει με το Πάνθεον (!). Ενας περιδεής ευνούχος, κυνηγημένος, βγαίνει στο προσκήνιο και σπαράζει στο κλάμα, με τη γυναικεία αμφίεση, τα πασουμάκια (σαν το μεταγενέστερο προσωπικό του σουλτανικού σεραγιού), δίκην αγγελιοφόρου (μια εκπληκτική τόλμη στο κλασικό σχέδιο της τραγωδίας του Ευριπίδη) με τρόμο, γελοιότητα και δουλικότητα περιγράφει τα γεγονότα και την «αποθέωση» της Ελένης. Ο ερχομός του Μενέλαου και του πατέρα της Ελένης Τυνδάρεω οδηγούν σε μια επιστροφή στο γνωστό μύθο που η τόλμη του Ευριπίδη είχε και καταστρατηγήσει και γελοιοποιήσει. Μεγαλύτερη κριτική των πατροπαράδοτων μυθικών μοτίβων δεν έγινε ούτε σε άλλες, το ίδιο τολμηρές μεταποιήσεις του κοινόχρηστου μύθου.

Ο Ορέστης θα οδηγηθεί στο Αρειο Πάγο των Αθηνών και οι Αθηναίοι θεατές του «Ορέστη» θα ανατρέξουν με τη μνήμη τους και τις αφηγήσεις των παλαιότερων θεατών στον τρόπο που ο Αισχύλος έδωσε λύση στη μητροκτονία. Αλλά και πάλι ο ανορθόδοξος Ευριπίδης θα πιαστεί από μια παρυφή του μύθου και θα αμφισβητήσει από μια μειοψηφία των Ερινύων την αθώωση, ζητώντας να έρθει από την Ταυρίδα το ξόανο της Αρτεμης στη Βραυρώνα. Και πάει λέγοντας…