Η αγωνία της ιστοριογραφίας {LF}ως αληθινής επιστήμης

Το 1982 στο Α’ Πρόγραμμα πραγματοποιείτο μια συζήτηση για τον ιδεολογικό κόσμο που προετοίμασε την Ελληνική Επανάσταση. Οι δυο συζητητές, αν και δεν προέρχονταν από όμοια πολιτικά ρεύματα, συναντώνται στο πεδίο εκείνης της ιστορικής επιστήμης που δεν κάνει καμία παραχώρηση στον εθνικισμό. Η συζήτησή τους αφορούσε τις ιδέες και τα κοινωνικά στρώματα-φορείς αυτών των ιδεών  που προετοίμασαν την Επανάσταση. Ως ιδεολογική προετοιμασία εδώ εκλαμβάνονται οι τεράστιες πνευματικές διαφοροποιήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο σώμα του νέου ελληνισμού πριν από την Επανάσταση. Στους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας η Εκκλησία ενσωματώνει το σύνολο των πνευματικών δυνατοτήτων του υπόδουλου ελληνισμού. Η εμφάνιση μιας κάστας, γύρω στο 1750, αυτής των Φαναριωτών, αρχικά μέσα από την Εκκλησία, αλλάζει τα έως τότε δεδομένα στον κόσμο των ιδεών. Οι Φαναριώτες θα βοηθήσουν και θα βοηθηθούν από την Εκκλησία. Για να έρθουν στη συνέχεια οι ίδιοι να αμφισβητήσουν το πρωτείο της Εκκλησίας στον ιδεολογικό κόσμο. Παράλληλα θα είναι κι η σειρά της εμπορικής τάξης να αμφισβητήσει τα πρωτεία του Φαναριού και να αναδειχθεί ως το κυριότερο αίτιο στην πνευματική αναγέννηση του ελληνισμού. Οι έμποροι σπρώχνουν προς τρεις κατευθύνσεις: τον ορθολογισμό, τη στροφή προς την αρχαιότητα και στη διαμόρφωση, υπό την επιρροή της Γαλλικής Επανάστασης, ενός σχεδίου εθνικής απελευθέρωσης. Αυτό το αίτημα πολλές φορές γίνεται ισοδύναμο με το αίτημα για μια ευνομούμενη πολιτεία.  Αυτές όμως οι κατευθύνσεις σμιλεύονται κατά τον 18ο και 19ο αιώνα από τη λογιοσύνη, από τους διανοούμενους (Ελληνική Νομαρχία, Ρήγας, Κοραής). Σύμφωνα με ορισμένες ερμηνείες ο φιλελεύθερος χαρακτήρας των πρώτων τριών Συνταγμάτων οφείλεται στην επιρροή αυτής της λογιοσύνης. Φαίνεται πως το ευρισκόμενο στα σπάργανα πολιτικό σύστημα του νέου ελληνισμού δεν μπορούσε τότε, όπως κάνει σήμερα, να αδιαφορεί για τις ιδέες.

Λίγο πριν από το ξέσπασμα της Επανάστασης έχουμε μια συμμαχία της Εκκλησίας και του Φαναριού κατά της ανόδου των προοδευτικών ρευμάτων. Πάντα η αμφισβήτηση της έννοιας της προόδου είναι το όπλο όλων όσοι θίγονται τα συμφέροντά τους απ’ αυτήν. Στη μετα-επαναστατική περίοδο η λογιοσύνη παραιτείται (Δημαράς) ή ηττάται (Ηλιού), πράγμα που αντανακλά στη συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους. Μια ήττα που καμουφλαρίστηκε ως συμβιβασμός, αλλά που δεν μπορεί να αποκρύψει την υποχώρηση των ιδεών του ελληνικού Διαφωτισμού, οι οποίες αποτέλεσαν την «ιδεολογική προπαρασκευή της Επανάστασης» και που αντικαταστάθηκαν απ’ αυτές του εθνικισμού.

«Αταίριαστες περικεφαλαίες»

Οι γενικότερες σχέσεις, οι αμοιβαίες επιρροές των δυο ιστορικών και τα συμφραζόμενα του ιδεολογικού τους κόσμου αποτελούν το αντικείμενο του εξαιρετικού επίμετρου του Γιάννη Παπαθεοδώρου με τον ευρηματικό τίτλο «Αταίριαστες περικεφαλαίες». Τίτλο που τον εμπνέεται από τον Κ.Θ. Δημαρά, ο οποίος μιλούσε για εκείνους που καλλιεργούν την εθνική μνήμη σμίγοντας την περικεφαλαία του Περικλή με αυτήν του Κολοκοτρώνη. Οι δυο ιστορικοί γράφουν ιστορία, για να βοηθήσουν ώστε οι λαϊκοί άνθρωποι να μη μένουν βουβοί για την ιστορία. Ο Παπαθεοδώρου επεκτείνει αυτή την αρχή έως τον αγώνα των δυο ιστορικών η ελληνική ιστοριογραφία να υπερβεί την προαναφερθείσα «παραίτηση» ή «ήττα», να υπερβεί δηλαδή τις «φαντασιακές προβολές, τα στερεότυπα και τα πολιτισμικά κατάλοιπα του νεοελληνικού εθνικισμού». Το πιο ανθεκτικό κατάλοιπο αυτής της ιστορίας είναι ο μύθος της  αδιατάρακτης «συνέχειας» του ελληνικού έθνους. Μύθος που στην πιο απλοϊκή εκδοχή του αρχίζει και τελειώνει με τις «αταίριαστες περικεφαλαίες», όλων εκείνων που δεν ξεχωρίζουν τους Πέρσες από τους Τούρκους και συρρέουν στις πλατείες ντυμένοι με αρχαίες στολές και περικεφαλαίες για να αντιμετωπίσουν τη μια την κατάργηση του θρησκεύματος στις ταυτότητες, την άλλη τους «γυφτοσκοπιανούς» και την άλλη τις κρυμμένες πίσω από έναν φοβικό πατριωτισμό ανησυχίες τους.  Οχι πως δεν χρειάζεται ο πατριωτισμός, αλλά χρειάζεται ένας συνταγματικός πατριωτισμός που σέβεται και αναδεικνύει τα επιτεύγματα της πατρίδας και δεν διστάζει να κατακρίνει τις μαύρες στιγμές της. Ενας πατριωτισμός που όπως τονίζεται στο επίμετρο μετατρέπει την ελληνική ιστοριογραφία από το να είναι «εθνωφελής» στο να είναι αληθινή επιστήμη.

Κ.Φ. Δημαράς – Φίλιππος Ηλιού
Η ιδεολογική προπαρασκευή της Επανάστασης – Μια ραδιοφωνική συνομιλία
Επίμετρο: Γιάννης Παπαθεοδώρου
Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2020, σελ. 46
Τιμή 6 ευρώ