Μια «Σμύρνη» στη βίλα του Ελύτη

«Το ζήτημα με τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Σμύρνη είναι η παγκόσμια πολυπολιτισμική απώλεια που προκάλεσε» πιστεύει ο Γρηγόρης Καραντινάκης, σκηνοθέτης της ταινίας «Σμύρνη μου αγαπημένη» που αυτή την περίοδο γυρίζεται στη Μυτιλήνη. «Η Σμύρνη ήταν μια πόλη όπου ζούσαν όλες οι φυλές του Ισραήλ, πέρα δηλαδή από τους Ελληνες, τους Τούρκους, τους Αρμενίους και τους Εβραίους. Ζούσαν εκεί Ιταλοί, Αμερικανοί, Αγγλοι, Γάλλοι, Ολλανδοί – οι Ολλανδοί π.χ. είχαν τεράστιο εμπόριο σύκων. Και όλοι έπεσαν στην παγίδα γιατί κανείς δεν μπορούσε να πιστέψει ότι η Σμύρνη μπορούσε να καταστραφεί». Συνεπώς για τον σκηνοθέτη το στοίχημα, πάντα μέσα στο πλαίσιο της ιστορικής ακρίβειας, είναι να πιάσει «το κούρδισμα στις ψυχές των ανθρώπων» σε σχέση με το τι παίχθηκε και τι χάθηκε τότε.

Είναι Παρασκευή 18 Ιουνίου, η ημέρα συνάντησης των δημοσιογράφων με συντελεστές. Σημείο συνάντησης η Βίλα Αλεπουδέλη, το σπίτι όπου πέρασε πολύ χρόνο από τη ζωή του ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης. Εκεί πραγματοποιούνται αυτή την περίοδο τα γυρίσματα. Η σκηνή που επρόκειτο να γυριστεί ήταν η βραδιά της Πρωτοχρονιάς του 1922, όπως μας είπε ο παραγωγός Διονύσης Σαμιώτης. Είχε ήδη προηγηθεί μια σκηνή εορτασμού της γιορτής του Αγίου Δημητρίου. Γυρίσματα θα πραγματοποιηθούν και σε άλλα σημεία της Μυτιλήνης, ενώ αργότερα, στο Παλαιό Φάληρο, με τη βοήθεια των εφέ, θα γίνει η «αναπαράσταση» της ίδιας της καταστροφής (στόχος είναι η ταινία να διανεμηθεί στις αίθουσες την περίοδο των Χριστουγέννων).

«Κορυφαία του χορού» η Μιμή Ντενίση. Στο δικό της επιτυχημένο θεατρικό έργο (ανέβηκε το 2014, έγινε αμέσως sold out και παίχτηκε αρκετές σεζόν) βασίζεται το σενάριο που έγραψε η ίδια μαζί με τον φίλο και συνεργάτη της Μάρτιν Σέρμαν (θεατρικό συγγραφέα εκτός άλλων του «Bent»). «Ο οποιοσδήποτε, ανάλογα με τα πολιτικά γεγονότα, μπορεί να βρεθεί από τη μια στιγμή στην άλλη άπατρις, χωρίς τίποτα» λέει η Μιμή Ντενίση. «Το θέμα της ταινίας, πέρα από την ίδια τη Σμύρνη, είναι κοντινό σε πράγματα που συμβαίνουν και θα εξακολουθούν να συμβαίνουν όσο κρύβουμε κάτω από το χαλί τα γεγονότα».

Η σημαντική σεναριακή προσθήκη στην αρχική ιστορία του θεατρικού (στο οποίο παρακολουθήσαμε τις περιπέτειες μιας οικογένειας Ελλήνων της Σμύρνης που είδαν από τη μια στιγμή στην άλλη τη ζωή τους να καταστρέφεται), αντανακλά την επικαιρότητα. «Αποφασίσαμε με τον Μάρτιν ότι ο στόχος ήταν μεν να γίνει γνωστή η ιστορία της Μικράς Ασίας και του Πόντου, αλλά συγχρόνως να πούμε ότι κάθε χώρα έχει μια δική της Σμύρνη. Και η Συρία μια άλλη Σμύρνη είναι. Οι συγκυρίες είναι που διαφέρουν, αν και οι λόγοι που οδηγούν στην τραγωδία είναι σχεδόν πάντα οικονομικοί».

Ετσι λοιπόν η ιστορία του κινηματογραφικού έργου αρχίζει το 2015 στην ίδια τη Μυτιλήνη όπου η Φιλιώ Μπαλτατζή (Βανέσα Ρεντγκρέιβ), μια ηλικιωμένη Ελληνοαμερικανίδα, έχει σπεύσει μαζί με την εγγονή της για να συμπαρασταθεί στους σύρους πρόσφυγες. Ανάμεσα στον παρόντα και τον παρελθόντα χρόνο θα ξετυλιχθεί η πολυτάραχη ιστορία της κοσμοπολίτικης οικογένειας Μπαλτατζή, όπως διαμορφώθηκε από τις τραγικές διεθνείς εξελίξεις. «Καθότι δεν είμαι Ελληνας, η δική μου προοπτική είναι να απαντήσω στο ερώτημα “πόσα στοιχεία χρειάζομαι για να καταλάβω τι συμβαίνει;”» μας είπε ο Μάρτιν Σέρμαν. «Αν είσαι Ελληνας, κάποια από τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα γύρω από αυτό το θέμα σού είναι πολύ οικεία. Αν δεν είσαι όμως, δεν ξέρεις και πρέπει να καταλάβεις, χωρίς όμως να χρειαστεί να προσθέσεις πολλές πληροφορίες διότι είναι ήδη γνωστές και κάποιες ίσως να μην είναι απαραίτητες στην ταινία».

ΟΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ. Για το θεατρικό έργο της η Μιμή Ντενίση είχε κάνει επίπονες έρευνες και οι ηθοποιοί – αρκετοί από τους οποίους παίζουν στην ταινία – εξαντλητικές πρόβες. Ενας από αυτούς είναι ο Κρατερός Κατσούλης: «Τον πρώτο καιρό των προβών ήταν σαν μάθημα Ιστορίας» είπε. «Και τις πρώτες δύο εβδομάδες κλαίγαμε κάθε μέρα. Από αυτά που δεν ξέραμε γιατί δεν υπάρχουν στα βιβλία Ιστορίας. Χάρη στην έρευνα της Μιμής, ήρθαν στο φως και καινούργια πράγματα για εκείνη την εποχή».

Στην περίπτωση της ηθοποιού Ντίνας Μιχαηλίδη το θέμα είχε βαθιά προσωπική απήχηση διότι τα ¾ της καταγωγής της είναι από τη Μικρά Ασία. «Ηξερα πολλά για τη Μικρασιατική Καταστροφή, όμως αυτό που δεν γνώριζα, εκτός από τα βασικά – τις λανθασμένες επιλογές του Βενιζέλου, τα προβλήματα με τον βασιλιά -, ήταν το πολιτικό παρασκήνιο. Δεν είχα μπει στη διαδικασία να κάνω την ιστορική αναδρομή – ίσως επειδή δεν ήθελα. Τώρα θέλω». Το ίδιο ισχύει και για νεότερους συντελεστές, όπως η Κατερίνα Γερονικολού και ο Γιάννης Εγγλέζος. «Μαθαίνοντας για τη Μικρασιατική Καταστροφή συνειδητοποιείς την ιστορία της Ελλάδας από τη δημιουργία του Νέου Ελληνικού Εθνους και μετά» είπε ο Εγγλέζος ενώ η Κ. Γερονικολού αναρωτιέται για την «ηθική αναλγησία ή την επιβεβλημένη ουδετερότητα που ανάγκασαν τις συμμαχικές δυνάμεις να γυρίσουν το βλέμμα αλλού την ώρα της σφαγής».

«Ο κόσμος ξεχνάει πολύ εύκολα» θα πει η Ταμίλα Κουλίεβα, η οποία στην ταινία υποδύεται μια Αρμένισσα που έχει ζήσει τον όλεθρο του δικού της έθνους και προσπαθεί να σημάνει τον κώδωνα κινδύνου στη Σμύρνη. «Συνέχεια ο κόσμος ξεριζώνεται, η Ιστορία επαναλαμβάνεται και τελειωμό δεν έχει. Αλλά νομίζω ότι η Τέχνη μπορεί τελικά να βοηθήσει. Οι καλλιτέχνες μπορούμε να γίνουμε “αλαρμιστές”, να σημάνουμε συναγερμό».