Ενθύμια κεραμικής από την Κιουτάχεια του 1921

Ποιο είναι το πολύχρωμο και γεμάτο σχέδια νήμα που συνδέει το κτίριο του Ελληνικού Κοινοβουλίου με ένα καφενείο στην Κιουτάχεια; Κι εκείνο που ενώνει τη θεά Αθηνά με τον Αγιο Γεώργιο και τον βασιλιά της Πρωσίας Φρειδερίκο Β’; Είναι εύθραυστο. Γεννήθηκε στα τέλη του 15ου αιώνα από το χώμα της Κιουτάχειας, της πόλης που οι περισσότεροι γνωρίζουμε από τη γραμμή του μετώπου κατά τον Μικρασιατικό Πόλεμο. Ντύθηκε μεταξύ άλλων με φύλλα σαζ, τουλίπες, παιώνιες, γαρίφαλα, υακίνθους, κρίνους και ανεμώνες. Βρήκε τη θέση του σε διακοσμητικά πλακίδια, πιάτα, κανάτες, φιάλες, βάζα, φλιτζάνια του καφέ και του τσαγιού, φλασκιά προσκυνητών, μελανοδοχεία, καντίλια και θυμιατά. Κέρδισε τις διεθνείς αγορές της Δυτικής Ευρώπης και έκανε τους απαιτητικούς Γάλλους να μιλούν για «πορσελάνη», παρόλο που ήταν μια απόλυτα επιτυχημένη απομίμησή της, λόγω της λεπτής κατασκευής του από εξαιρετικής ποιότητας λευκόχρωμο σκληρό πηλό και της λαμπερής εφυάλωσής του.

Αυτό το νήμα δεν είναι άλλο από τα κεραμικά αντικείμενα που παράγονταν στην Κιουτάχεια, το σημαντικότερο αγγειοπλαστικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά το περίφημο Ιζνίκ. Και εκείνα ειδικά που παρήχθησαν κατά τους 15 μήνες (4/7/1921- 17/8/1922) όταν ο ελληνικός στρατός κατέλαβε την πόλη, πριν από 100 χρόνια, πρωταγωνιστούν στην έκθεση «Ενθύμιον Κιουτάχειας» που φιλοξενείται από σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη Ισλαμικής Τέχνης, σε επιμέλεια του ερευνητή Ντίνου Κόγια.

Ποτήρια και φλιτζάνια του καφέ, που αγόρασε ως αναμνηστικά την 6η Ιουλίου 1921 στην Κιουτάχεια ο αρχιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας, μαζί με ένα τραπέζι από εννέα πλάκες στο κέντρο των οποίων μέσα σε μετάλλιο αναγράφονται τα αρχικά του, «ΑΠ». Βάζα με ελληνική επιγραφή «ΕΝΘΥΜΙΟΝ ΚΙΟΥΤΑΧΕΙΑΣ Ε.Γ. 1922», τα οποία ανήκαν στον πειραιώτη δικηγόρο Ευάγγελο Αθ. Γκανά, έφεδρο λοχαγό και προϊστάμενο της Στρατιωτικής Δικαιοσύνης στο Αφιόν Καραχισάρ. Μια φιάλη για ρακή με ελληνικό κείμενο «ΚΙOYTAXΕΙΑ 5 Ιουλίου 1921», που  αναφέρεται στην πρώτη ημέρα μετά την κατάληψη της πόλης και πλαισιώνεται από κυκλικό στεφάνι δάφνης, σύμβολο θριάμβου, θάρρους και ανδρείας, αλλά και της ειρήνης που ακολουθεί μια στρατιωτική νίκη. Φλιτζάνια τσαγιού (ή καφέ) παραγγελία του συνταγματάρχη Γρηγορίου Βασ. Φαληρέα, διοικητή του 44ου Συντάγματος Πεζικού της V Μεραρχίας του Β’ Σώματος Στρατού κατά τις επιχειρήσεις του Ιουλίου 1921, ο οποίος είχε αγωνιστεί και στο μακεδονικό μέτωπο ως «καπετάν Ζάκας».

ΤΡΕΙΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ. Είναι μερικά μόνο από τα 150 αντικείμενα των οποίων την ιστορία μάς διηγήθηκε ο επιμελητής της έκθεσης και δικηγόρος το επάγγελμα Ντίνος Κόγιας. Και δίνουν μια μικρή γεύση από όλες εκείνες τις αφηγήσεις και τις κρυφές πτυχές που αποκαλύπτονται για την εν πολλοίς άγνωστη κεραμική παραγωγή της Κιουτάχειας μέσα από τις τρεις ενότητες της έκθεσης: Στην πρώτη αναπτύσσεται η γένεση της κεραμικής τέχνης στην Κιουτάχεια, η οποία οφείλεται στην ύπαρξη πλούσιων κοιτασμάτων αργίλου – ιδιαιτέρως καολίνης, αλλά και διαφόρων άλλων ορυκτών πρώτων υλών – και στην ακμή που γνωρίζει μετά την παρακμή του Ιζνίκ, από την κεραμική του οποίου διαφοροποιούνταν λόγω της χρήσης του κίτρινου χρώματος. Η δεύτερη εστιάζει στην περίοδο της ελληνικής κατάληψης. Και η τρίτη στους πρόσφυγες τεχνίτες και στην εν Ελλάδι συνέχιση της παραγωγής ώς τα τέλη της δεκαετίας του 1960, όπως και τα εκατοντάδες πλακίδια που κοσμούν ακόμα και σήμερα πολλές αίθουσες της Βουλής και τοποθετήθηκαν κατά την ανακαίνιση του κτιρίου τη δεκαετία του 1930. Πρόκειται για μια έκθεση που αποτελεί ταξίδι όχι μόνο στον χρόνο, αλλά και σε ειδικές γωνιές του χώρου, όπως καφενεία και σπίτια, εργαστήρια και δημόσια κτίρια, αλλά και σε προσωπικότητες που με το πινέλο τους χώρεσαν πάνω στην κεραμική επιφάνεια διαφορετικές κουλτούρες και παραδόσεις.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η συνοδευτική δίγλωσση έκδοση στην οποία παρουσιάζεται αναλυτικά η ιστορία της Κιουτάχειας και της κεραμικής της παράδοσης παράλληλα με τα ιστορικά γεγονότα, ενώ επεκτείνεται και στη διασπορά των προσφύγων στην Ελλάδα μετά το 1922, με εκτενή αναφορά στην αγγειοπλαστική εταιρεία «Κιουτάχεια Αθηνών» σε συνδυασμό με την προσαρμογή του οθωμανικού διακοσμητικού ρεπερτορίου στις νέες κοινωνικοοικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες, όπως επίσης στους αρμένιους τεχνίτες που εγκαταστάθηκαν στην Ιερουσαλήμ και στην ανασύσταση της κεραμικής τέχνης στην Κιουτάχεια στα πρώτα χρόνια της Τουρκικής Δημοκρατίας.

INFO

H έκθεση «Ενθύμιον Κιουτάχειας» στο Μουσείο Μπενάκη Ισλαμικής Τέχνης (Αγ. Ασωμάτων 22) έως τις 16 Ιανουαρίου 2022