Τα Δυτικά Βαλκάνια, {LF}η ΕΕ και οι «άλλοι»

Τα τελευταία χρόνια σε πολλά δημοσιεύματα και κείμενα αναλυτών των Διεθνών Σχέσεων η επικρατούσα άποψη είναι ότι οι καλύτερες μέρες της Ευρώπης έχουν παρέλθει και η παγκόσμια επιρροή της εξασθενεί. Η Ευρωπαϊκή Ενωση παρουσιάζεται ως γηράσκουσα και φθίνουσα δύναμη που αγωνίζεται να σταθεί σε έναν κόσμο που αλλάζει με ραγδαίο ρυθμό.

Είναι αλήθεια ότι η κρίση της ευρωζώνης, το Μεταναστευτικό / Προσφυγικό, η άνοδος του εθνικιστικών – λαϊκιστικών κομμάτων, οι τρομοκρατικές επιθέσεις, το Brexit σε συνδυασμό με την ανάδυση των ασιατικών χωρών, αλλά και οι εντάσεις με την επιθετική Ρωσία δημιούργησαν αμηχανία και εσωστρέφεια εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που αποτυπώνονται και στη στάση της όσον αφορά τις χώρες των Βαλκανίων, με την καθυστέρηση της ευρωατλαντικής ολοκλήρωσης.

Ωστόσο παρά τις όποιες προκλήσεις παραμένει μια παγκόσμια υπερδύναμη με επιρροή και κυρίαρχη παρουσία στα Βαλκάνια. Φτάνει να σημειώσουμε ότι από οικονομική άποψη κανένας εξωτερικός δρων δεν μπορεί να συναγωνιστεί με την ΕΕ-28 στην περιοχή. Το 2017 όπως σημειώνουν οι Florian Bieber και ο Νικόλαος Τζιφάκης στο συλλογικό «Τα Δυτικά Βαλκάνια στον κόσμο» (εκδ. Πεδίο) το 72,8% του διεθνούς εμπορίου αγαθών της περιοχής γινόταν με την ΕΕ-28 (83,8% των εξαγωγών και 66,5% των εισαγωγών).

Στο βιβλίο κορυφαίοι αναλυτές των Διεθνών Σχέσεων (18 ξένοι και ο Ν. Τζιφάκης) επιχειρούν μια σκιαγράφηση του φάσματος των διασυνδέσεων που έχουν σχηματίσει οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων με τους πιο δραστήριους μη δυτικούς δρώντες στην περιοχή, δηλαδή την Κίνα, τη Ρωσία, την Τουρκία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Οι αναλύσεις τους βοηθούν τον αναγνώστη να αποκτήσει εικόνα αποφεύγοντας τις υπεραπλουστεύσεις, τα φοβικά σύνδρομα, τις υπερβολές καθώς και τα συμβατικά συμπεράσματα που απεικονίζουν κάθε παρουσία μη δυτικού δρώντα ως εγγενώς απειλητική για τον ηγετικό ρόλο της Ευρωπαϊκής Ενωσης στα Βαλκάνια. «Η αυξανόμενη αυτοπεποίθηση και δραστηριότητα που επιδεικνύουν δυνάμεις που μέχρι πρόσφατα ήταν πολύ αδύναμες ή πολύ απομακρυσμένες από τα Δυτικά Βαλκάνια δεν είναι εκ προοιμίου αρνητική, καθώς φέρει σημαντικές επενδύσεις και συμβάλλει στη διαφοροποίηση των οικονομιών της περιοχής» σημειώνεται χαρακτηριστικά.

O ρόλος της Τουρκίας στην περιοχή συχνά μεγαλοποιείται τόσο από τους ευρωπαίους ηγέτες όσο και από τον Ερντογάν πρωτίστως για λόγους εσωτερικής κατανάλωσης και προπαγάνδας. Η οθωμανική κληρονομιά σαφέστατα δημιουργεί έναν ισχυρό δεσμό μεταξύ της Τουρκίας και των Βαλκανίων, ο οποίος εκτείνεται στον πολιτισμό, στη γλώσσα, στη θρησκεία, άρα και αναπόφευκτα στην πολιτική. Ωστόσο η επιρροή της Τουρκίας αφορά κυρίως τις περιοχές με τους τουρκογενείς πληθυσμούς, ενώ η υπερβολική εστίαση στη θρησκεία επηρεάζει αρνητικά την εικόνα της χώρας στα Δυτικά Βαλκάνια και περιορίζει την επιρροή της. Στην πραγματικότητα η Τουρκία ούτε μπορεί ούτε και επιθυμεί να ανταγωνιστεί την ΕΕ. Παρότι έχει εξελιχθεί σε σημαντικό επενδυτή στην περιοχή, η δύναμή της είναι περιορισμένη ενώ δεν αντιτίθεται στην ένταξη των βαλκανικών χωρών στην ΕΕ αφού και η ίδια, τουλάχιστον τυπικά, εξακολουθεί να είναι υποψήφια προς ένταξη χώρα.

Η Ρωσία καλλιεργεί την εικόνα του ιστορικού συμμάχου και προστάτη των βαλκάνιων αδελφών ενάντια στην αλαζονική Δύση και στο ριζοσπαστικό Ισλάμ. Ο Dimitar Bechev σημειώνει ότι η χώρα είναι σε θέση να παίξει υπονομευτικό ρόλο και να διατηρήσει έτσι την εικόνα της παγκόσμιας δύναμης, ωστόσο στερείται της ικανότητας (και ενδεχομένως της βούλησης) να καθιερωθεί ως ηγεμονική δύναμη. Πολύ συχνά δημοσιογράφοι και αναλυτές παρουσιάζουν την Ρωσία και τον Πούτιν ως ένα πανίσχυρο μπαμπούλα ικανό για όλα ενισχύοντας έτσι άθελά τους το προφίλ του. Και αυτό δεν αφορά μόνο την περιοχή των Βαλκανίων.

H κινεζική παρουσία έχει περισσότερο οικονομικό παρά πολιτικό χαρακτήρα και εντάσσεται στην ευρύτερη στρατηγική της που συνδέεται με την πρωτοβουλία «Ζώνη και Δρόμος». Ωστόσο, ενδέχεται στο μέλλον η οικονομική επιρροή της να πάρει και πολιτικό χαρακτήρα. Μην ξεχνάμε ότι η Κίνα αναδεικνύεται σε παγκόσμια υπερδύναμη με ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Παρά την προσήλωση στον κανόνα του απαραβίαστου της εθνικής κυριαρχίας και στην αρχή της μη παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις των άλλων χωρών, τα κινεζικά δάνεια για έργα υποδομής δημιουργούν εξαρτήσεις με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι βαλκανικές χώρες αντιμετωπίζουν προβλήματα ως προς την πρόσβασή τους στις διεθνείς αγορές, η κινεζική χρηματοδότηση έργων εθνικής σημασίας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με καχυποψία, όταν μάλιστα οι δυτικοί δωρητές διστάζουν να τα χρηματοδοτήσουν.

Συμπερασματικά, οι εξωτερικοί δρώντες κάλυψαν ένα κενό τη στιγμή που ο ρόλος της Ευρώπης αλλά και των ΗΠΑ αποδυναμώθηκαν στα Δυτικά Βαλκάνια, δεν θα πρέπει να υπερεκτιμούμε την επιρροή τους. Η Ευρωπαϊκή Ενωση παρά τα όποια προβλήματα διατηρεί τη μεγαλύτερη ισχύ. Οφείλει όμως να διατηρήσει ζωντανό το όραμα της ένταξης των χωρών εγκαταλείποντας την πολιτική του αυτόματου πιλότου και έχοντας αντίληψη των γεωπολιτικών αλλαγών που συντελούνται σε παγκόσμιο επίπεδο.