Φύσις κρυπτόμενη

Πρόσφατα η αξιοθαύμαστη σύγχρονη τεχνολογία κατασκεύασε ένα ακόμη μη επανδρωμένο διαστημόπλοιο που τρέχει με φρενίτιδα στο Διάστημα για να φτάσει σε κάποιους μήνες στην Αφροδίτη. Αιώνες πριν, ακόμη και ο απλοϊκότερος άνθρωπος στα σπήλαιά του, στις ερήμους και στους παγετώνες, ατένιζε τον ουρανό και αποθαύμαζε τους αστερισμούς και τις τακτικές περιφορές του Ηλιου και της Σελήνης. Εκεί στο αχανές των ουράνιων οριζόντων τοποθετούσε και την κατοικία των θεών, που ήλεγχαν και κυβερνούσαν την κίνηση των ουρανίων σωμάτων, τη διαδοχή των εποχών, τη μοίρα των υπάρξεων στο Σύμπαν.

Το δέος του ανθρώπου στη θέα του έναστρου ουρανού καταγράφεται στα πρώτα κείμενα της ιστορίας των πρωτογόνων. Προσευχές και ξόρκια, κατάρες και ελπίδες, τρόμος και έξαρση είναι τα συναισθήματα που καταγράφονται από τους επιστήμονες, τους ταξιδιώτες που προσέγγισαν στα απρόσιτα παρθένα δάση ξεχασμένες φυλές. Ο έναστρος ουρανός είναι το μέγα αίνιγμα και το μέγα καταφύγιο του περιδεούς ανθρώπου. Από μια ανάλογη πριν χιλιάδες χρόνια ο μεγαλοφυής Ηράκλειτος διατύπωσε την τραγική πραγματικότητα: «Φύσις φιλεί κρύπτεσθαι». Η φύση συνηθίζει, έχει ένα «χούι», να κρύβεται. Εχω κι άλλοτε διατυπώσει τα αδιέξοδα της ανθρώπινης ιστορίας πάνω στην κρυπτικότητα της φύσης. Το εξαίσιο είναι πως τόσους αιώνες μετά εκείνη την αμηχανία και το αδιέξοδο των πρώτων αποπειρούντων, η αμηχανία αυτή και το αδιέξοδο, τώρα που διαθέτουμε όργανα έρευνας του Διαστήματος, που φτάσαμε να ταξιδέψουμε σε ένα, ελάχιστο βέβαια, μέρος του απείρου, οι απορίες και ο θαυμασμός («θαυμάζω» στην παλιά μας γλώσσα σήμαινε «απορώ») μεγάλωσαν, τα προβλήματα προσέγγισης πολλαπλασιάστηκαν και η κρυπτικότητα της φύσης συνεχίζει να προκαλεί δέος. Η έρευνα του μυστηρίου του Σύμπαντος έχει ιστορία χιλιάδων ετών.

Ομως, τα μυστήρια του μικρόκοσμου είναι πρόσφατα σχετικά. Πόσα, αλήθεια, χρόνια (δύο αιώνες;) η ανθρωπότητα συγκατοικούσε με δισεκατομμύρια μικροοργανισμούς και η αποκάλυψη, η έρευνα και οι συνέπειες αυτής της συγκατοίκησης είναι ακόμη ανεξερεύνητο τοπίο, ενώ είναι πλέον βέβαιο πως ένα μεγάλο ποσοστό από τις ανθρώπινες δράσεις, δυνατότητες, αδυναμίες, αδιέξοδα οφείλονται και χρεώνονται στην ύπαρξη του κόσμου που συνυπάρχει μαζί μας και στην κοινωνία των μορίων της ύλης και στις αποικίες των ζώντων μικροοργανισμών.

Μια ανεστραμμένη εικόνα του ουράνιου Σύμπαντος εμφανίστηκε μπροστά στα έκπληκτα μάτια των ερευνητών, όταν κατέβηκαν στον κόσμο των ατόμων και αργότερα, διεισδύοντας στον πυρήνα των ατόμων, διαπίστωσαν πως βρισκόμαστε σε ένα μικρομοντέλο του Σύμπαντος, αφού γύρω από τον πυρήνα του ατόμου περιφέρονταν υλικές οντότητες, ακολουθώντας συμπεριφορές αυτονομίας και αυτοδιάθεσης. Πώς μπορούσε να φανταστεί ο Ηράκλειτος πως ο συνάδελφός του, δυόμισι αιώνες μετά, θα διασπούσε τον πυρήνα και θα μπορούσε να εκμεταλλεύεται για πολεμικούς και ειρηνικούς σκοπούς την εκλυόμενη ενέργεια; Η φύσις συνέχισε να κρύπτεται, αλλά κάθε τόσο επέτρεπε να δούμε πίσω από την αυλαία του θεάτρου της φύσης, μόνο που μετά την πρώτη αυλαία ακολουθούσαν χιλιάδες ριντό και αυλές, αποκλείοντάς μας από το τέλος της «παράστασης». Πού να υποψιαστεί ο πλέον υποψιασμένος αρχαίος φυσικός φιλόσοφος πως μπορούσε να «σκάβει» και να εξορύσσει, όπως ο ανθρακωρύχος και ο μεταλλωρύχος, και να αναζητεί την ψίχα της φέτας της ύλης.

Η παρατήρηση του Θαλή και του Εμπεδοκλή είχε πλέον τηλεσκόπια και μικροσκόπια και στη συνέχεια ηλεκτρονικά μέσα παρατήρησης της ύλης, των φαινομένων, των παθών και των δυνατοτήτων της. Αυτά όσον αφορά στην ύλη. Ομως, για χρόνια, και μετά από αυτά τα επιτεύγματα της επιστήμης, έμειναν στο σκοτάδι οι μικροοργανισμοί. Υποπτευόταν ο καθένας την υπόγεια δράση τους, παρατηρούσε μια σειρά από επιρροές, αλλαγές, μεταλλάξεις, μεταμορφώσεις της ζώσας ύλης, υπέθετε, όπως η λογική, το μέγα εργαλείο του ανθρώπου, υποστήριζε πως πίσω από κάθε φαινόμενο υπάρχει ένα αίτιο. Τον είχε εξοπλίσει η ιδιοφυΐα του Αριστοτέλη και της Λογικής, του πώς ο κόσμος των φαινομένων, υλικών, πνευματικών, ψυχικών υπακούει σε μια άλυσο αιτιατών και αιτίων που με την ανάλυση φτάνει κανείς στο πρώτο κινούν τα πάντα αίτιο: αυτό που η απορία, ο θαυμασμός και τα αδιέξοδα ονόμασαν Θεό ή λόγο Θεού. Δεν σκοπεύω, βέβαια, να εισέλθω στα δύσβατα μονοπάτια της Φιλοσοφίας, και δη της Οντολογίας, ούτε να ερεθίσω την πίστη συνανθρώπων μου που επαφίενται στη βούληση μιας θείας Παρουσίας. Ας μείνουμε στην Απορία, το μέγα κίνητρο της Επιστήμης.

Ας μιλήσουμε τώρα για το άλλο άπειρο σύμπαν του ζώντος μικρόκοσμου. Δεν είναι ούτε δύο αιώνες που ο άνθρωπος μίλησε για βακτήρια, μικρόβια, ιούς. Με τα σύγχρονα μέσα που διαθέτει ανακάλυψε πως και μέσα σε μια σταγόνα αίμα, ζώου ή ανθρώπινου ζώου, κινούνται εκατομμύρια, αόρατα στον ερευνητικό οφθαλμό, ζώντα όντα, αποτελούντα μικρούς γαλαξίες. Μέσα σε κάθε ζωντανό πλάσμα, από το σκουλήκι και τον ελέφαντα ως τον άνθρωπο και από τον σπόρο έως το περήφανο έλατο περιδινούνται εκατομμύρια μικροοργανισμοί, σαν αντικατοπτρισμοί των γαλαξιών, ακολουθώντας τις ίδιες συμπεριφορές, τις ίδιες στρατηγικές, τις ίδιες μεταμορφώσεις, τους ίδιους σκοπούς. Το σκεπτόμενο σκέλος του Σύμπαντος, ο άνθρωπος, γίνεται παρατηρητής και φορέας, παρατηρητής και υποτακτικός των δύο αυτών κόσμων. Ετσι, αν επιτρέπεται, θα όριζα τον άνθρωπο, εκτός από λογικό ον, και κοινωνικό, ένα «ον μεταξύ» υφίσταται ως φυσική οντότητα και, συνάμα, έχει το προνόμιο και την τραγωδία να το γνωρίζει.

Η φύση συνεχώς μεταβαλλόμενη είναι αιώνια. Τα φυσικά φαινόμενα, υλικά και ζωικά, μεταβαλλόμενα πεθαίνουν και δεν έχουν συνείδηση του θανάτου, αφού μοναδικός τρόπος υπάρξεώς τους είναι η ηρακλείτεια αιώνια μεταβολή. Μόνο ο άνθρωπος έχει συνείδηση του θανάτου. Δε χρειάζεται να επαναλαμβάνεται συνεχώς πως αυτή η μοίρα της θνητότητας και της συνείδησης της θνητότητας έκανε τον άνθρωπο δημιουργό του πολιτισμού. Ο άνθρωπος που βιώνει, κατά τον Πλάτωνα, τη ζωή ως «μελέτη θανάτου» επιθυμεί να γεμίσει τον χρόνο που γι’ αυτόν είναι μετρήσιμο μέγεθος με έργα, αφού η βίωση του χρόνου δημιουργεί μνήμες σε άλλους. Αλλος ορισμός του ανθρώπου είναι «ον μνήμον».

Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στον μικρόκοσμο των ιών που μας ταλανίζει. Τον βλέπουμε σε μακέτες των επιστημόνων, αλλά δεν μπορούμε από την εικόνα να συνειδητοποιήσουμε πως αυτά τα μορφώματα της ζώσας ύλης έχουν τη δυνατότητα να μεταλλάσσονται και ως εκ τούτου, πάλι κατά τον Ηράκλειτο, να κρύπτονται, να μεταμφιέζονται και να μας περιπαίζουν. Η φύση παίζει κρυφτούλι και ο άνθρωπος κυνηγάει, όπως στην τυφλόμυγα, με δεμένα μάτια. Διαβάζουμε κάθε μέρα τους αγώνες των ειδικών να προσδιορίσουν τις στρατηγικές του ιού που μας ταλανίζει (έναν από εκατομμύρια άλλους ιούς, γνωστούς ή ακόμη αγνώστους ή αφανείς στη δράση τους στο ανθρώπινο τοπίο). Χρησιμοποιούμε όλα τα σχέδια δράσης που μας έχει εφοδιάσει η πείρα, αντιμετωπίζοντας παντοίους εχθρούς. Αμυντικές τακτικές, επιθετικές, εξουδετερώσεις, αχρηστεύσεις, περιθωριοποιήσεις. Η επιστήμη συχνά έφτασε να χρησιμοποιεί βακτήρια, ιούς και μικρόβια ως στρατεύματα μάχης εναντίον άλλων μικροοργανισμών. Οργανώνουμε στρατιές που τις εκπαιδεύουμε να αλλάξουν «πίστη», σαν το σουλτανικό παιδομάζωμα, και τους εξαπολύουμε εναντίον των ομοφύλων. Αιχμαλωτίζουμε στρατιώτες του εχθρού, τους αλλάζουμε «ιδεολογία» και «ηθική», τους προσηλυτίζουμε στις αρχές μας και τους ρίχνουμε στη μάχη εναντίον του γένους τους. Ιοί μουρτάτες, αλλαξοπιστήσαντες.

Ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο πεδία. Θέλει να κατοικήσει τα αστέρια και κατοικείται από αστερισμούς ιών και βακτηρίων. Αυτό στη γλώσσα του Πολιτισμού ονομάζεται τραγωδία. Είναι το οιδιπόδειο σύμπλεγμα του πολιτισμού, ενώ πιστεύει πως είναι ο άνθρωπος τύραννος, δηλαδή ηγεμόνας που δεν οφείλει την εξουσία και το κύρος του σε προγόνους ηγεμόνες, αλλά η εξουσία εκκινεί από αυτούς και από την άλλη αποδεικνύεται απόγονος βασιλέων και φονιάς του πατέρα του και μοιχός με τη μάνα του.

Ανάμεσα στο Μέγα Σύμπαν και στον Μικρόκοσμο ο άνθρωπος, θνητός και γνώστης της θνητότητάς του, έτοιμος κάθε στιγμή ν’ ακούσει τον βαρκάρη Χάρωνα να αναγγέλλει: «Τέρμα! Ποταμός Αχέρων»! Επιβεβαιώνει κάθε φορά τον έξοχο στίχο του Εμπειρίκου που λέει πως ο άνθρωπος έκανε «οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου».