Η αρχαία κατάρα των 2.300 ετών

Σε «όπλο μαζικής καταστροφής» ήταν έτοιμο να μετατραπεί ένα ταπεινό πήλινο αγγείο του 300 π.Χ. που βρέθηκε στα θεμέλια ενός εμπορικού κτιρίου στην καρδιά της Αρχαίας Αγοράς των Αθηνών, καθώς αν έπιανε η κατάρα – που αποτελούσε και το περιεχόμενό του – 55 Αθηναίοι, τα ονόματα των οποίων ήταν χαραγμένα στην επιφάνειά του, θα έμεναν παράλυτοι και θα πέθαναν.

Στο εσωτερικό του αγγείου βρέθηκαν το κεφάλι και τα πόδια κοτόπουλου μαζί με ένα χάλκινο νόμισμα, ενώ το ίδιο το αγγείο το διαπερνούσε μεταλλικό καρφί. Το εύρημα εντοπίστηκε το 2006 κατά τη διάρκεια των ανασκαφών της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα από τη φοιτήτρια, τότε, στο Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι Μάρσι Χάντλερ. Η δημοσίευση της μελέτης σχετικά με τη χρήση του έγινε ωστόσο στο πρόσφατο τεύχος της αρχαιολογικής επιθεώρησης «Hesperia» (εκδίδεται από την ΑΣΚΣΑ) από την επίκουρη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, Τζέσικα Λάμοντ. Το αγγείο θεωρείται εξαιρετικά σπάνιο, καθώς το σύνηθες στην αρχαιότητα ήταν οι κατάρες, γνωστές και ως κατάδεσμοι, να αναγράφονται σε μεταλλικά ελάσματα.

Στα χαραγμένα ονόματα πάνω στα τοιχώματα και στη βάση της αδιακόσμητης χύτρας (αγγείο που χρησιμοποιούνταν όπως και σήμερα στη μαγειρική) διακρίνονται δύο διαφορετικοί γραφικοί χαρακτήρες. Τριάντα ονόματα είναι πλήρη και μπορούν να διαβαστούν, ενώ τα υπόλοιπα σώζονται αποσπασματικά, ενώ σαφώς διακρίνεται και ο όρος «καταδένω», ο οποίος σημαίνει δένω σφιχτά και χρησιμοποιείται κατά κόρον σε περιπτώσεις μαγείας.

Οι αρχαιολόγοι που μελέτησαν το εύρημα διαπίστωσαν ότι το κοτόπουλο που θανατώθηκε δεν ήταν μεγαλύτερο από επτά μηνών και σφαγιάστηκε στο πλαίσιο μιας τελετουργίας με σκοπό να πιάσουν τα μάγια: να μεταφερθεί, δηλαδή, η ανικανότητα και η αδυναμία του νεοσσού να προστατευθεί στους ανθρώπους τα ονόματα των οποίων ήταν χαραγμένα. Το γεγονός ότι είχαν στρίψει το κεφάλι και τα πόδια του κοτόπουλου και τα είχαν τρυπήσει σήμαινε ότι ήλπιζαν πως τα αντίστοιχα μέρη του σώματος στους 55 υποψηφίους θα υποστούν την κατάρα, θα επηρεάζονταν κατ’ ανάλογο τρόπο και θα αδρανοποιούνταν.

Αν και τα ελάσματα μολύβδου με χαραγμένες στην επιφάνειά τους τις κατάρες ήταν περισσότερο διαδεδομένα σχετικά με την ενεργοποίηση της δύναμης των χθόνιων θεοτήτων, η κατάρα είτε ήταν χαραγμένη στον πηλό είτε στο μέταλλο είχε τον ίδιο μηχανισμό λειτουργίας: ήταν δεσμευτικά ξόρκια, με σκοπό την απενεργοποίηση της φυσικής και γνωστικής ικανότητας του αντιπάλου. Οπωσδήποτε έπρεπε να αναφερθεί το όνομα του αποδέκτη της κατάρας, το κακό που επρόκειτο να τον βρει, ενώ απαραίτητη ήταν η ύπαρξη ενός καρφιού που λειτουργούσε ως μέσο μετάβασης της επιθυμίας στους θεούς του Κάτω Κόσμου, γι’ αυτό και συχνά έπρεπε να θαφτεί το ξόρκι στο χώμα και κοντά σε μια πηγή.

ΠΟΙΟΣ ΚΑΤΑΡΑΣΤΗΚΕ. Το ερώτημα που γεννάται από την κατάρα με τους πολλαπλούς αποδέκτες είναι ποιος μπορεί να ήθελε το κακό τόσων ανθρώπων. Η απάντηση, εκτιμούν οι αρχαιολόγοι, έχει να κάνει με μια πιθανόν δικαστική υπόθεση, καθώς οι νομικές διαμάχες αποτέλεσαν αφορμή για αρκετές κατάρες στις οποίες εμπλέκονται από τους δικαστές έως τους μάρτυρες. Το γεγονός ότι το αγγείο είχε ταφεί σε ένα εμπορικό κτίριο που ήταν γνωστό ότι χρησιμοποιήθηκε από αγγειοπλάστες, ίσως εξηγεί για ποιον λόγο χρησιμοποιήθηκε μια χύτρα και όχι το παραδοσιακό μολύβδινο έλασμα, αλλά ενδεχομένως να αφήνει νύξεις και για τον εντολέα, ο οποίος ίσως ήταν ο αγγειοπλάστης που θέλησε να εμποδίσει μια αγωγή εναντίον του.

Η Τζέσικα Λάμοντ ωστόσο δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η κατάρα να αφορά και πολιτικούς αντιπάλους, δεδομένου ότι η συγκεκριμένη περίοδος ήταν ταραχώδης. «Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 323 π.Χ. και την κατάρρευση της αυτοκρατορίας οι στρατηγοί και οι αξιωματούχοι του φιλονικούσαν για την εξουσία. Και οι πηγές δείχνουν ότι αρκετές φατρίες μάχονταν εκείνη την εποχή για τον έλεγχο της Αθήνας και οι μετατοπίσεις των πολιτικών συμμαχιών ήταν διαρκείς» σημειώνει η ερευνήτρια.