Χτίζοντας τη δημοκρατία{CR}στον Κόκκινο Πλανήτη

Το «μακρινό» 1992, ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους αμερικανούς συγγραφείς, ο Κιμ Στάνλεϊ Ρόμπινσον, είχε υπογράψει ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας στα όρια του «πιθανού», τον «Κόκκινο Αρη» – στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Φανταστικός Κόσμος (μτφ. Χριστόδουλος Λιθάρης). Πρωταγωνιστές, μια ομάδα από 100 προσεκτικά επιλεγμένους επιστήμονες, οι οποίοι ταξιδεύουν στον Αρη προκειμένου να εγκαθιδρύσουν εκεί έναν νέο ανθρώπινο πολιτισμό. Παλεύουν, προφανώς, με ένα σωρό τεχνικές δυσκολίες, ανάμεσά τους και την ανάγκη γεωδιαμόρφωσης της αρειανής επιφάνειας. Το βιβλίο όμως το διατρέχει και ένα άλλο, περισσότερο αφηρημένο ερώτημα: πρέπει να υπόκειται ο νέος πολιτισμός τους στις παραδόσεις και τις δομές διακυβέρνησης της Γης; Ή μήπως θα έπρεπε οι έποικοι να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία για να τα κάνουν όλα αυτά στην άκρη και να ξεκινήσουν από την αρχή;

H γαλλοαμερικανίδα πολιτική επιστήμονας Ελέν Λαντμόρ κάλεσε το τελευταίο εξάμηνο τους φοιτητές της στο Πανεπιστήμιο Γέιλ να διαβάσουν τον «Κόκκινο Αρη». Κι έπειτα τους ζήτησε να γράψουν ένα Σύνταγμα για μια φανταστική αρειανή κοινωνία. Η αναζήτηση, άλλωστε, του ιδανικού Συντάγματος, των καλύτερων δυνατών βασικών κανόνων για μια ανθρώπινη συλλογικότητα, είναι, από τον Πλάτωνα μέχρι τον Τζον Ρολς, κεντρικό θέμα της πολιτικής φιλοσοφίας. Και τα πειράματα σκέψης έχουν το καλό ότι επεκτείνουν το βασίλειο των συζητήσεων. Γιατί προκάλεσε πράγματι πολλή συζήτηση το αποτέλεσμα της φοιτητικής προσπάθειας, η 31σέλιδη Χάρτα Δικαιωμάτων του Αρη, που ανέβασε γεμάτη υπερηφάνεια η Λαντμόρ στο Twitter.  

Πολλά άρθρα του αρειανού Συντάγματος είναι αναγνωρίσιμα: οι φοιτητές θέλησαν ο νέος πολιτισμός τους να είναι μια δημοκρατία βασιζόμενη στο αμερικανικό Σύνταγμα και στην Παγκόσμια Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Οπως σημειώνει ωστόσο ο Τζον Θόρνχιλ στους «Financial Times», φρόντισαν να αντανακλά η Χάρτα τους και πιο σύγχρονες ανησυχίες, όπως το δικαίωμα στη σωματική και ψυχολογική ακεραιότητα, το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα και η αποκλειστική ιδιοκτησία των προσωπικών δεδομένων. Επιπλέον, επέτειναν ρητά τη συνταγματική προστασία στα ζώα και το περιβάλλον. Η μεγαλύτερη καινοτομία, ωστόσο, είναι η έμμεση απόρριψη του εκλογικού μοντέλου της δημοκρατικής πολιτικής: οι φοιτητές που κλήθηκαν να χτίσουν μια δημοκρατία στον Αρη προτίμησαν την καθιέρωση έξι «μίνι δήμων», συνελεύσεων αποτελούμενων από 250 ενηλίκους, που θα επιλέγονται ανά διετία μέσω στρωματοποιημένης τυχαίας δειγματοληψίας.  

Αυτοί οι έξι «μίνι δήμοι» θα συγκροτούν τη νομοθετική εξουσία, ψηφίζοντας νόμους για την Εξωτερική Πολιτική και τις Διαστρικές Σχέσεις, την Κοινωνική Πολιτική και Πρόνοια, την Περιβαλλοντική Πολιτική, την Οικονομική Πολιτική, τα Πολιτικά Δικαιώματα, τη Χρηστή Διακυβέρνηση και Εποπτεία. Στο μεταξύ, κάθε «μίνι δήμος» θα στέλνει 50 μέλη του, επίσης τυχαία επιλεγμένα, σε μια Κεντρική Συνέλευση που θα συγκροτεί την εκτελεστική εξουσία – θα εγκρίνει τον προϋπολογισμό και θα έχει δικαίωμα βέτο στην εφαρμογή των νόμων. Με άλλα λόγια, σε αυτή την αρειανή κοινωνία ο πολίτης δεν ψηφίζει τους εκπροσώπους του, είναι ο εκπρόσωπος, και με τη σειρά του εκπροσωπείται: δεν είναι φυσικά νέα η ιδέα, έτσι (εξ)ασκούσαν τη δημοκρατία οι αρχαίοι Ελληνες. Δείχνει όμως πως οι φοιτητές της Ελέν Λαντμόρ πρόσεχαν στο (τηλε)αμφιθέατρο: η ίδια είναι μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες και πειστικές υπερμάχους αυτού του είδους «άμεσης δημοκρατίας».  

Η παραδοσιακή εκλογική πολιτική, επιχειρηματολογεί, καταλαμβάνεται κατά κανόνα από τους πλούσιους και τους δικτυωμένους και κυριαρχείται από στενόμυαλες ελίτ που απογοητεύουν τους πολίτες – οι οποίοι στρέφονται κατόπιν στους λαϊκιστές, υποκύπτοντας στις κενές υποσχέσεις τους να συνθλίψουν το σύστημα. «Κάποια στιγμή πρέπει να παραδεχθούμε πως δεν υπάρχουν πολλά που μπορεί να σωθούν από αυτό το εκλογικό μοντέλο», επισημαίνει. Σε μια εποχή κρίσης για τις δυτικές δημοκρατίες και ανόδου των «ελεγχόμενων δημοκρατιών» τύπου Ρωσίας, έχει δίκιο ο Τζον Θόρνχιλ να σημειώνει πως «δεν πρέπει να περιμένουμε να φτάσουν αστροναύτες στον Αρη προκειμένου να πειραματιστούμε περισσότερο με τη συμμετοχική πολιτική».