Θύματα χωρίς χρώματα

Η ζωή της Κάρμεν Ανγκιτα άλλαξε για πάντα στις 29 Ιουλίου του 1963. Ηταν 15 χρόνων τότε, μαθητευόμενη μοδίστρα σε ένα ραφτάδικο στην οδό Μοντέρα της Μαδρίτης. Η αφεντικίνα της τής ζήτησε να καταθέσει κάποια χαρτιά για την κόρη της στην υπηρεσία έκδοσης διαβατηρίων, που έδρευε στη Γενική Διεύθυνση Ασφάλειας, στη γειτονική Πουέρτα δελ Σολ. «Είχε πολύ κόσμο. Ζεσταινόμουν φριχτά παρά τους ανεμιστήρες. Κάθισα στην άκρη ενός ξύλινου πάγκου κοντά στο γκισέ. Ξαφνικά, ένα μεγάλο μπαμ και μία λάμψη. Μία έκρηξη με σήκωσε στον αέρα και με πέταξε κάτω. Ενιωσα τα μαλλιά και το φόρεμά μου να καίγονται. Ολα σκοτείνιασαν. Λίγο πριν χάσω τις αισθήσεις μου, πρόλαβα να δω την ώρα σε ένα εκκρεμές που είχε σταματήσει: έξι παρά δέκα το απόγευμα» αφηγείται η 73χρονη σήμερα Ανγκιτα στην ισπανική El Pais. Η βόμβα είχε εκραγεί ακριβώς δίπλα της. Οι γιατροί στην Κλινική Μοντέσα όπου μεταφέρθηκε έκριναν την κατάστασή της τόσο σοβαρή που κλήθηκε ένας ιερέας να την κοινωνήσει.

Η Κάρμεν Ανγκιτα θεωρείται ως ο πρώτος άνθρωπος στην Ισπανία που τραυματίστηκε από τρομοκρατική επίθεση. Το όνομά της είναι γραμμένο πάνω πάνω σε έναν κατάλογο 4.983 ανθρώπων – που δεν περιλαμβάνει τους νεκρούς. Οπως σημειώνει στο βιβλίο του «Η Τρομοκρατία στην Ισπανία» ο ιστορικός Γκάιζκα Φερνάντες, ο Νόμος για τα Θύματα της Τρομοκρατίας που ψηφίστηκε το 2011 ορίζει ως ημερομηνία αναφοράς την 28η Ιουνίου του 1960, τότε που μία βόμβα στοίχισε τη ζωή ενός βρέφους 22 μηνών, της Μπεργκόνια Ουρόζ, στο Σαν Σεμπαστιάν. Αυτή η βόμβα είχε τοποθετηθεί από το DRIL, το Ιβηρικό Επαναστατικό Διευθυντήριο Απελευθέρωσης. Η βόμβα που τραυμάτισε την Ανγκιτα, πάλι, τοποθετήθηκε από μία αναρχική οργάνωση, τη Defensa Interior, Εσωτερική Αμυνα. Χρειάστηκε να περάσουν πέντε ακόμα χρόνια, να φτάσει το 1968, για να ξεκινήσει και η ETA τις φονικές επιθέσεις της.

Το 1963, εν μέσω της δικτατορίας του Φράνκο, δεν υπήρχε νομική ρύθμιση για τα θύματα της τρομοκρατίας. Και η ισπανική δημοκρατία μόλις το 1999 την απέκτησε: η Κάρμεν Ανγκιτα δεν αναγνωρίστηκε παρά μόνο με τον νόμο του 2011. Μετά την επίθεση, λοιπόν, βρέθηκε στα χέρια του φρανκικού πατερναλισμού. Ενώ νοσηλευόταν στην Κλινική Μοντέσα, αφηγείται, πήγε να της πάρει συνέντευξη ένας δημοσιογράφος ονόματι Χεσούς Χερμίδα, ο οποίος την ενθάρρυνε να ζητήσει οτιδήποτε επιθυμούσε – γνώρισε τον αντίκτυπο που είχε ο σοβαρός τραυματισμός μιας 15χρονης στην κοινή γνώμη και το καθεστώς. Η Κάρμεν τον άκουσε, και ζήτησε μία δουλειά για τον πατέρα της, έναν χτίστη χωρίς μόνιμη εργασία, και ένα διαμέρισμα για την πάμφτωχη οικογένειά της, που ζούσε από τη δεκαετία του 1950 σε μια αυτοσχέδια παράγκα, στη συνοικία Παλομέρας Αλτας της Μαδρίτης.

Χρειάστηκαν πέντε μήνες για να μπορέσει να περπατήσει ξανά. Και το καθεστώς δεν έκανε τελικά ούτε τα μισά από όσα υποσχέθηκε. Εσπευσε όμως να απαντήσει στη θηριωδία με μια άλλη. Συνέλαβε ως υπεύθυνους για την επίθεση στη Γενική Διεύθυνση Ασφάλειας δύο αναρχικούς που έμεναν κανονικά στη Γαλλία, τον Χοακίν Ντελγάδο και τον Φρανθίσκο Γκρανάδο: ένα στρατοδικείο τους καταδίκασε με συνοπτικές διαδικασίες σε θάνατο. Εκτελέστηκαν διά στραγγαλισμού στις 17 Αυγούστου του 1963, μόλις 19 ημέρες μετά την έκρηξη. Ηταν και οι δύο αθώοι.

Πέρασαν πολλά χρόνια μέχρι να αναγνωρίσουν δύο άλλοι αναρχικοί, ο Σέρχιο Χερνάντες και ο Αντόνιο Μαρτίν Μπεγίδο, πως ήταν εκείνοι οι δράστες της συγκεκριμένης επίθεσης – της χειρότερης επίθεσης της Defensa Interior στη μόλις διετή της δράση. «Εξακολουθώ να το θεωρώ αποτρόπαιο που πλήρωσαν δύο αθώοι άνθρωποι» λέει η Κάρμεν Ανγκιτα. «Και με εξοργίζει ακόμα περισσότερο που οι πραγματικοί υπεύθυνοι καυχιόνταν για το κατόρθωμά τους. Δεν έχω λόγια να εκφράσω πώς ένιωσα και πώς νιώθω». Ακόμα και σήμερα, ένας δυνατός κρότος μπορεί να την κάνει να παραλύσει. Για χρόνια έκλεινε την τηλεόραση με το που άκουγε για κάποια νέα τρομοκρατική επίθεση. Μόνο ένα από τα θύματα των βάσκων αυτονομιστών, μία νεαρή Ανδαλουσιανή, θέλησε να επισκεφθεί, το 1974 – της θύμισε τον εαυτό της, ήθελε να τη διαβεβαιώσει πως θα τα καταφέρει. «Οι γιατροί μού είχαν πει πως δεν θα έκανα παιδιά και έκανα» της είπε.

Το Εθνικό Κέντρο Μνήμης για τα Θύματα της Τρομοκρατίας, όλα τα θύματα της τρομοκρατίας, από την ETA έως την οργάνωση Ισλαμικό Κράτος, που αναμένεται να ανοίξει σήμερα τις πόρτες του στη Βιτόρια, στη Χώρα των Βάσκων, άργησε τουλάχιστον μία δεκαετία – από εκείνο τον νόμο του 2011 το είχε υποσχεθεί η ισπανική πολιτειακή ηγεσία. Επικεφαλής των ερευνών είναι ο Γκάιζκα Φερνάντες. Θα διαθέτει μία μόνιμη έκθεση και αρκετές άλλες περιοδικές. Σκοπός του, να δώσει στα θύματα φωνή, να οικοδομήσει τη συλλογική τους μνήμη, να ευαισθητοποιήσει τους ισπανούς πολίτες. Παρεμπιπτόντως, έχουμε κι εδώ οφειλόμενα. Το Γραφείο Υποστήριξης Θυμάτων Τρομοκρατίας που εγκαινιάστηκε τον Ιανουάριο ήταν βέβαια μια αρχή, αλλά δεν αρκεί. Ακόμα «βλέπουν» κάποιοι χρώματα στη βία και αυτό πρέπει να αλλάξει.