«Στην πανδημία δεν ξεφύγαμε σε ακρότητες»

Οταν παρατηρεί τους ανθρώπους, εξασκεί την ερευνητική του μέθοδο ενεργοποιώντας την περιέργεια και το χιούμορ του. Η συμπεριφορά τους, χειρονομιακή ή λεκτική, ανοίγει δρόμους κατανόησης, τους οποίους διασχίζει για να ασχοληθεί με πολλαπλά κοινωνικά φαινόμενα. Για να τα συμπεριλάβει ως μέρος της ακαδημαϊκής του πρακτικής διδάσκοντας Κοινωνιολογία της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ. Τα ευρύτερα ερευνητικά ενδιαφέροντα και οι δημοσιεύσεις του Βασίλη Βαμβακά αφορούν θέματα της κοινωνιολογίας της επικοινωνίας, του μαζικού πολιτισμού καθώς και της πολιτικής επικοινωνίας. Τα μιμίδια και το χαοτικό χιούμορ τους, τα selfies του εμβολιασμού ως παράδειγμα πολιτικής επικοινωνίας, οι τηλεοπτικές σειρές, οι έντυπες διαφημίσεις, ό,τι εκδηλώνεται στον δημόσιο χώρο, ό,τι λέγεται ή γράφεται σε τοίχους της πόλης ή σε λογαριασμούς χρηστών στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης τροφοδοτούν τον μηχανισμό παραγωγής συμπερασμάτων και προβλέψεων. Γι’ αυτό και μια συνάντηση σε ένα πολυσύχναστο καφέ μάς έδωσε πολλές αφορμές για έναν άτυπο απολογισμό της πρόσφατης εμπειρίας, στο πώς η πανδημία επηρέασε και άλλαξε την καθημερινότητα, αλλά και τον τρόπο σκέψης μας.

«Δεν περίμενα ότι θα το έλεγα, αλλά μου έχει λείψει η μετακίνηση. Το να μπω σε μέσα μεταφοράς. Αυτό που ήταν η ταλαιπωρία μου, το βάσανό μου ως προς το Πανεπιστήμιο και τα ταξίδια στη Θεσσαλονίκη. Το ότι τώρα δεν μπορώ να μετακινηθώ μαζί με άλλους ανθρώπους, να βρεθώ σε ένα αεροδρόμιο ή σε έναν σταθμό τρένου, γιατί φοβάμαι, όχι γιατί απαγορεύεται, το νιώθω ως απώλεια. Στη διάρκεια αυτών των μετακινήσεων έκανα μια κοινωνιολογική έρευνα, άτυπη, ερασιτεχνική. Παρατηρούσα κόσμο και τώρα δεν το έχω πια. Το έχασα».

Ηταν κομμάτι των επιστημονικών ενδιαφερόντων σου αυτή η παρατήρηση;

Η επαφή με τον κόσμο στα μέσα μεταφοράς, όπου βλέπεις και μιλάς με ανθρώπους, είναι εξαιρετική εμπειρία. Για όποιον έχει εξασκημένο βλέμμα, είναι πληροφορία.

Και τι είχες αποκομίσει στη διάρκεια αυτής της άτυπης παρατήρησης;

Χρονικά, εξελικτικά, ήταν εντυπωσιακή η διαπίστωση της μαζικοποίησης αυτών των μετακινήσεων. Οταν άρχισα να ανεβοκατεβαίνω, πήγαινα με τρένο. Ωστόσο η διαδρομή των εξήμισι ωρών ήταν αφόρητη και άρχισα να ταξιδεύω με αεροπλάνο. Την τελευταία δεκαετία της κρίσης έβλεπες μέσα στα αεροδρόμια τόσο κόσμο που νόμιζες ότι είχες βρεθεί στην Ομόνοια. Είχε διευκολυνθεί η μετακίνηση με φτηνά εισιτήρια και προσφορές και η ατμόσφαιρα στο αεροδρόμιο ήταν παρόμοια με του ΚΤΕΛ: φασαριόζικη. Μάλιστα στη διάρκεια της πτήσης ο κόσμος χειροκροτούσε τους πιλότους κατά την προσγείωση, σφύριζαν όπως τη δεκαετία του ’70, παιδάκια πολλά… Υπήρχε ένας εκδημοκρατισμός λοιπόν της διαδικασίας. Επομένως είχες την ευκαιρία να δεις μια νέα τάξη, μεσαία και κάτω, που διαφορετικά δεν θα την έβλεπες. Δεν ήταν θέμα πολυτέλειας η πτήση, γι’ αυτό. Ενώ το τρένο, από ό,τι παρατήρησα, έγινε κυρίως μέσο μετακίνησης των μεταναστών. Κάποια βαγόνια γέμιζαν με μετανάστες που ταξίδευαν όλοι μαζί γιατί κατέβαιναν για εργασία σε ενδιάμεσους σταθμούς μεταξύ Αθήνας – Θεσσαλονίκης.

Εχεις άλλες πρόσφατες παρατηρήσεις;

Πάντα είχα το ηδονοβλεπτικό ενδιαφέρον της μικροπαρατήρησης. Μέσα στην πόλη δεν χρησιμοποιώ ταξί αλλά συγκοινωνιακά μέσα μεταφοράς γι’ αυτόν τον λόγο. Παρακολουθούσα λοιπόν ότι όλοι αντάλλαζαν βλέμματα. Από τότε που βγήκαν τα κινητά χάθηκε η ανταλλαγή βλεμμάτων. Τώρα όμως ακούς τη συνομιλία τους, γιατί μιλάνε και ακούς τις ιδιωτικές πληροφορίες. Κυρίως οι γυναίκες μιλάνε στα κινητά τους.

Αρα από ηδονοβλεψίας έγινες ωτακουστής.

Οι γυναίκες λένε για σχολεία, παιδιά και νταντάδες. Αυτό που βλέπουμε είναι ότι η ιδιωτική συνομιλία καταργήθηκε και είναι δημόσια. Ο κόσμος είτε δεν το έχει καταλάβει ή το κατάλαβε αλλά δεν τον νοιάζει. Για τη γενιά μας το τηλέφωνο που ήταν σταθερό ήταν μια διαδικασία προς τη χειραφέτηση. Σηματοδοτούσε την κατάκτηση να μπορείς να πάρεις το τηλέφωνο στο δωμάτιό σου, να κλείσεις την πόρτα και να απομονωθείς για να πεις τα δικά σου. Προφανώς τώρα στα κινητά υπάρχει η γραπτή επικοινωνία ανταλλαγής μηνυμάτων την οποία δεν μπορεί να την παρακολουθήσει ο συνεπιβάτης. Αλλά νομίζω ότι με τα social media πάλι δεν υπάρχει ιδιωτικός λόγος. Σχολιάζουν ανοιχτά κάτω από αναρτήσεις παρά κάνουν κλειστό chat μεταξύ τους.

Πώς βλέπεις να εξελίσσεται τελευταία η δημόσια συζήτηση στα ελληνικά social media;

Επικράτησε ελευθεροστομία. Νομίζω ότι ταυτίστηκε το Twitter με αυτόν τον εκδημοκρατισμό. Θα ήταν ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε αν κατέληξε σε κυνισμό, πλάκα ή εκκολαπτόμενο φασισμό. Μπορεί να είναι και όλα, ανάλογα με τη συγκυρία. Στην Ελλάδα – με εξαίρεση το δημοψήφισμα του 2015 – τα πράγματα εύκολα δεν ιδεολογικοποιούνται. Ακόμα και το #MeToo δεν μπήκε εύκολα σε θέμα των social media. Το ελληνικό #MeToo δεν είναι κτήμα του φεμινιστικού κινήματος ή του πιο πολιτικοποιημένου τμήματος της διεκδίκησης των δικαιωμάτων. Γιατί «οι συνήθεις ύποπτοι» δεν έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον για το κοινό αυτό που έκανε τις καταγγελίες. Η δική μου εξήγηση έχει να κάνει με το ποιες είναι οι γυναίκες που το κινητοποίησαν. Δηλαδή οι διάσημες, οι ωραίες, οι ηθοποιοί, οι αθλήτριες δεν ήταν πολιτικοποιημένο κοινό σε καμία περίπτωση. Δεν τράβηξαν το ενδιαφέρον και έτσι το ελληνικό #MeToo δεν έγινε ταυτόχρονα φεμινιστικό ζήτημα. Να δούμε όμως, γιατί δεν έχει τελειώσει η φωτιά που μπήκε. Οταν το #MeToo έφυγε από τις γυναίκες, στράφηκε προς την ομοφυλοφιλία με την υπόθεση του Λιγνάδη και άρχισε να γίνεται πολιτικό ζήτημα. Η συγκυρία που ζούμε – περισσότερο τα απόνερα της κρίσης και λιγότερο οι συνθήκες της πανδημίας – δείχνει ότι όποιος πάει να ιδεολογικοποιήσει και να εκμεταλλευθεί κάτι κομματικά με σκληρούς παραδοσιακούς όρους πέφτει στο κενό. Δεν λειτουργεί. Ενώ την προηγούμενη δεκαετία συνέβαινε ακριβώς το αντίθετο. Θα δούμε όμως, γιατί οι δικαστικές διαδικασίες πάντα προκαλούν αναζωπυρώσεις.

Και η διαχείριση της πανδημίας δεν δημιουργεί αντιπαλότητες;

Κάπως τη βγάλαμε φτηνά και δεν το ιδεολογικοποιήσαμε. Γίνεται μια συζήτηση σχετικά λογική. Και βασίζεται αυτή η συζήτηση στο ότι φοβάμαι και όχι επειδή πρέπει να το παίξω θαρραλέος ή συντηρητικός. Υπάρχουν προσπάθειες πόλωσης από ομάδες που το συντηρούν, αλλά τα social media, ως μικρός καθρέφτης της κοινωνίας, νομίζω ότι το αναπτύσσουν σε ελάχιστο βαθμό. Δεν έχουν τρομερή εμβέλεια όμως.

Είναι μια κοινωνία που έχει αντανακλαστικά για να αντιδράσει άμεσα σε ένα σοβαρό ζήτημα;

Εχουμε ενδείξεις από την επιδημία με δύο φάσεις. Στην πρώτη φάση η κοινωνία λειτούργησε με αυτοματισμό ορθολογισμού. Στη δεύτερη υπήρξαν παρατράγουδα, αλλά το γενικότερο κλίμα λειτούργησε σχετικά ισορροπημένα. Μη χάνουμε τη μεγάλη εικόνα, επειδή το μάτι μας πέφτει στις εξαιρέσεις. Δεν ξεφύγαμε σε ακρότητες. Υπάρχουν κάποια αντανακλαστικά της κοινωνίας που σε αυτή τη συγκυρία λειτούργησαν πολύ θετικά. Οπως το οικογενειακό περιβάλλον, η ποιοτική εστία και ο τεχνολογικός εξοπλισμός. Ολα αυτά βρίσκονταν σε μια ύπνωση και με την πανδημία νιώσαμε στο καταφύγιό μας ότι ήμασταν καλά. Αυτό αφορά τις ιδιομορφίες της ελληνικής κοινωνίας. Αν για κάποιους η ελληνική κοινωνία φάνταζε «καθυστερημένη» σε πολλά πεδία πριν από το ξέσπασμα της πανδημίας, αποδείχθηκε πολύ πιο ανθεκτική από πολλές προηγμένες χώρες του κόσμου. Αυτά που με κοινωνιολογικούς ή οικονομολογικούς όρους συχνά φαντάζουν εμπόδια ανάπτυξης και παρακολουθήματος των διεθνών εξελίξεων φανέρωσαν μια κρυφή επιβιωτική δύναμη. Το να μείνεις κλεισμένος σε ένα διαμέρισμα στη Γαλλία ή στο Λονδίνο σε τρελαίνει. Δεν έχουν τα διαμερίσματα που έχουν οι Ελληνες ούτε το οικογενειακό περιβάλλον που ακόμη λειτουργεί ως μια μικρή εστία κοινωνικότητας. Εκεί είσαι μόνος σου σε ένα σπίτι-μπουντρούμι. Αυτό λοιπόν είναι μια ελληνική ιδιαιτερότητα. Κάποτε συζητούσαμε για την ελληνική χρεοκοπία και ότι σημαντικό τμήμα της ήταν και τα δάνεια κατοικίας. Εδώ όμως αυτό για κάποιον λόγο λειτούργησε θετικά. Τουλάχιστον μπορούσες να αποκλειστείς σε έναν βιώσιμο χώρο. Αυτό ήταν ένα μεγάλο ατού.

Μετά τι συνέβη;

Είναι αυτοί οι κύκλοι που κάνουμε μεταξύ θριάμβου και καταστροφής και νομίσαμε ότι κερδίσαμε και τέλειωσε ο κορωνοϊός. Το περασμένο καλοκαίρι, το σημειολογικά μεγάλο φάουλ ήταν η απαξίωση για τη χρήση της μάσκας. Ηταν πολύ εντυπωσιακή η εικόνα του μασκοφορεμένου Τσιόδρα, μόνου απέναντι σε ένα συμβούλιο υπουργών οι οποίοι δεν φορούσαν μάσκες. Ωστόσο και πάλι αυτό είναι μια λεπτομέρεια της μεγαλύτερης εικόνας. Γιατί δεν μπορούμε να διανοηθούμε πώς διαχειρίστηκαν άλλες κοινωνίες αυτό το τραύμα να χάσουν τόσες χιλιάδες ανθρώπους. Τώρα έχουμε περάσει στην εποχή της ηθικής της φροντίδας. Οτι το κράτος δείχνει ότι σε φροντίζει και σε προστατεύει. Το κάνει ψηφιακά. Και όπως λέει ο Μάρσαλ ΜακΛούαν, η τεχνολογία έφερε μεταρρύθμιση. Βέβαια βρέθηκε ο άνθρωπος που ήξερε να το κάνει, ο Πιερρακάκης. Αυτό που η Ελλάδα προσπαθούσε δεκαετίες να το αλλάξει, ή έλεγε ότι ήθελε να αλλάξει, συνέβη μέσα σε λίγους μήνες. Είναι μια εντυπωσιακή αλλαγή χωρίς να έχει γίνει κάποια επανάσταση και αίτημα επίσημο κατά τη ρήση του Καραμανλή «επανίδρυση του κράτους». Ούτε ιδεολογία, ούτε μανιφέστα, ούτε συνέδρια. Μόνο τεχνολογία.