Η υπόγεια συμμαχία των φανατικών

Ο Νετανιάχου και οι ηγέτες της Χαμάς δεν μιλούν μεταξύ τους, έγραφε ο Τόμας Φρίντμαν στους «Τάιμς της Νέας Υόρκης». Δεν έχουν υπόγεια κανάλια συνεννόησης. Δεν τους χρειάζεται. Η κάθε πλευρά ξέρει πολύ καλά τι πρέπει να κάνει για να κρατά την άλλη στην εξουσία. Γιατί οι δυο τους, Χαμάς και Νετανιάχου, μπορεί να είναι ασυμφιλίωτοι εχθροί, αλλά είναι και πολύτιμοι σύμμαχοι. Χρειάζονται ο ένας τον άλλον.

Αυτός ο τελευταίος γύρος της βίας το επιβεβαιώνει. Λίγο πριν ξεσπάσει, μια νέα λύση στην πολιτική σκηνή του Ισραήλ άρχιζε να φαίνεται εφικτή. Επειτα από τέσσερις άκαρπες εκλογικές αναμετρήσεις, φαινόταν πιθανός ο σχηματισμός μιας κυβέρνησης εθνικής ενότητας με τη συμμετοχή και ενός μικρού, μετριοπαθούς αραβικού κόμματος. Θα ήταν το τέλος της 12ετούς εξουσίας Νετανιάχου, θα ήταν μια χαραμάδα στο τείχος του μίσους και του αποκλεισμού, θα ήταν επίσης μια μικρή ελπίδα καταλλαγής και συνεννόησης, ώστε η 70ετής διαμάχη να έχει ξανά, ύστερα από πολλά χρόνια, μια (μικρή) πιθανότητα να βρει συμφιλιωτική διέξοδο. Οι ρουκέτες της Χαμάς και οι βομβαρδισμοί των Ισραηλινών γκρέμισαν κάθε πιθανότητα συμμετοχής ενός αραβικού κόμματος σε κυβερνητικό συνασπισμό στο Ισραήλ, ενίσχυσαν τους ακραίους και έδωσαν στον Νετανιάχου ένα σωσίβιο, ώστε να παραμείνει πρωθυπουργός και να δοκιμάσει, κάποια στιγμή, ξανά την τύχη του σε νέες εκλογές. Με την έκρηξη της βίας, την οποία λες και ήθελαν να προκαλέσουν οι παρεμβάσεις της ισραηλινής αστυνομίας στην Ιερουσαλήμ, τις μέρες της μεγαλύτερης μουσουλμανικής γιορτής, ο στόχος επετεύχθη. Μέχρι να έρθει η ώρα της εκεχειρίας, η πολιτική αλλαγή στο Ισραήλ είχε ματαιωθεί. Ο Νετανιάχου βγαίνει προφανώς κερδισμένος – μένει στην εξουσία. Η Χαμάς κερδίζει επίσης – καταστρέφει τη μικρή πιθανότητα ειρήνευσης, που θα κλόνιζε την άθλια εξουσία της επί των εξαθλιωμένων της Γάζας.

Ετσι γίνεται πάντα. Ηταν μια σειρά επιθέσεων αυτοκτονίας της Χαμάς που βοήθησαν τον Νετανιάχου να ανέβει πρώτη φορά στην εξουσία. Επί δώδεκα χρόνια η Χαμάς, εξαπολύοντας κάθε τόσο κύματα βίας, φροντίζει να κρατάει τον Νετανιάχου στην εξουσία. Και ο Νετανιάχου, με μια πολιτική αντιποίνων εκτός μέτρου, υποστήριξης των ακραίων εποίκων και μια διαρκή πολιτική εξαθλίωσης και ταπείνωσης των Παλαιστινίων, φροντίζει να διατηρεί την κυριαρχία των ακραίων ισλαμιστών της Χαμάς στη Γάζα, ώστε η παλαιστινιακή ηγεσία στη Ραμάλα να μένει αδύναμη και ατελής. Τι τους συνδέει; Οτι και οι δύο αντλούν τη δύναμή τους, την εξουσία τους από τη δαιμονοποίηση του άλλου, από το μίσος για τον άλλον. Αρκεί ο άλλος να επιβεβαιώνει εμπράκτως τους λόγους του μίσους. Να εκπροσωπείται από εκείνον που μοιάζει περισσότερο, στα μάτια του ακροατηρίου τους, με δαίμονα. Τους συνδέει και κάτι ακόμη. Οτι έχουν κοινό συμφέρον να εμποδίσουν την ανάδυση πολιτικών δυνάμεων που θα επιδίωκαν και θα μπορούσαν να καταφέρουν μια ειρηνική επίλυση της διαφοράς, έναν συμβιβασμό. Ζουν από τη διαιώνιση μιας ασυμφιλίωτης διαφοράς.

Αυτή η σκοτεινή μεσανατολίτικη ιστορία θα μπορούσε να είναι μια πολιτική παραβολή με διεθνή σημασία. Δεν συμβαίνουν μόνο στη Μέση Ανατολή με τα αβυσσαλέα πάθη αυτά. Συμβαίνουν σχεδόν παντού. Συμβαίνουν και στην εθνική πολιτική σκηνή πολλών χωρών. Και παρ’ ημίν: η πολιτική ως παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, όπου ή κερδίζεις ή χάνεις ή τους τελειώνεις ή σε τελειώνουν. Η πολιτική ως διαιώνιση διαχωριστικών γραμμών (ή η εφεύρεση νέων, όταν οι παλιές ξεθωριάζουν). Η πολιτική ως τέχνη της άρνησης – αντί της επιδίωξης – του συμβιβασμού. Η πολιτική, όμως, και ως υπόγεια συμμαχία των φανατικών αντιπάλων, το κοινό μέτωπο των ακραίων εναντίον των μισητών μετριοπαθών, των παράξενων τύπων που ψάχνουν αποχρώσεις, δεν τους αρκεί το άσπρο – μαύρο, των σιχαμερών «ισαποστάκηδων».

Ολα αυτά τα έζησαν και άλλες κοινωνίες, πολύ διαφορετικές από εκείνες της Μέσης Ανατολής. Ο Τραμπ θα ήταν ακατανόητο φαινόμενο αλλιώς. Τα ζήσαμε κι εμείς, δέκα ολόκληρα χρόνια στον παροξυσμό τους, με όλο το μίσος, ευτυχώς δίχως το αίμα της Μέσης Ανατολής. Θα έλεγε κανείς πως τα χορτάσαμε, τα μπουχτίσαμε – μα όχι. Αναπαράγονται ακόμη. Με την ευκολία με την οποία αναπαράγεται το ερώτημα «Με ποιον είσαι;», κάθε φορά, σε κάθε θέμα. Με τους Ισραηλινούς ή με τους Παλαιστίνιους, με τη συνεπιμέλεια ή εναντίον της, με το τσιμέντο στην Ακρόπολη ή εναντίον του;

Ενας μεγάλος ισραηλινός συγγραφέας, ο Αμος Οζ, σε μια διάλεξή του είχε πει πως «η διαμάχη Ισραηλινών – Παλαιστινίων δεν είναι γουέστερν», δεν είναι μια μάχη του καλού με το κακό, του δίκαιου με το άδικο. «Είναι μια τραγωδία στην πιο αρχαία και πιο ακριβή έννοια του όρου: μια σύγκρουση δίκαιου με δίκαιο, σύγκρουση ανάμεσα σε μια πολύ ισχυρή, βαθιά και πειστική αξίωση και μια άλλη, διαφορετική, μα εξίσου ισχυρή και πειστική και όχι λιγότερο ανθρωπιστική αξίωση». Μα έτσι δεν είναι συνήθως – ακόμη και στα πιο μικρά, τα λιγότερο φορτισμένα από το Παλαιστινιακό θέματα πολιτικής; Κι έπειτα, σε μια άλλη του διάλεξη, ο Οζ έλεγε ότι υπάρχει πράγματι μια τιτάνια, αρχαία διαμάχη, πέρα και πάνω από όλες τις διαμάχες: η μάχη του φανατισμού με τον πραγματισμό, του φανατισμού με τον πλουραλισμό, του φανατισμού με την ανεκτικότητα. Αυτήν τη σύγκρουση δεν ζούμε κι εμείς, στα μεγάλα μα και στα μικρά της πολιτικής, κάθε μέρα;