Κώστας Κριμπάς: {LF}η νεοδαρβινική σύνθεση

Ο θάνατος στις 5 Απριλίου του γενετιστή και ακαδημαϊκού Κώστα Κριμπά, μιας διεθνούς κύρους φυσιογνωμίας, αποτελεί αυτό που άφοβα μπορεί να χαρακτηριστεί απώλεια για τη φτωχή σε επιστημονικά επιτεύγματα χώρα μας. Είναι άπειρα τα επεισόδια της ζωής του Κριμπά στα οποία θα μπορούσε να αναφερθεί κανείς, επιλέγουμε ωστόσο μια σύντομη αναφορά στο έργο ζωής του. Το σχεδόν χιλίων σελίδων έργο του Δαρβινισμός και η ιστορία του ως τις μέρες μας (εκδ. Ωκεανίδα, σελ. 933, 2009) αποτελεί άλλωστε την καλύτερη δυνατή απογραφή της πορείας τής εξελικτικής θεωρίας, των κοινωνικών / πολιτικών συμφραζομένων της, της ιδεολογικής της χρήσης, ακόμη και των πολιτικών διαμαχών που γέννησε. Ο Κριμπάς, που εντασσόταν στο λεγόμενο ρεύμα του νεοδαρβινισμού, ανέλυε, πολύ σχηματικά, το πώς η εξελικτική βιολογία εγκαθιδρύθηκε ως αυτόνομος επιστημονικός κλάδος σε διαρκή διάλογο με τη βιογεωγραφία, την παλαιοντολογία, την οικολογία και τη γενετική.

Σε σειρά συναρπαστικά και εύληπτα δοσμένων ενοτήτων αναλύονται τα πλέον σημαντικά στοιχεία της θεωρίας του Δαρβίνου. Ενδεικτικά, μία από τις χαρακτηριστικότερες κατά Κριμπά ιδέες του ήταν ότι στην εξέλιξη δεν υπάρχει αδιάλειπτη πρόοδος – ένα ισχυρό χτύπημα στη σχετική ιδεολογία, που όμως δεν βρήκε εγκαίρως έδαφος στην κοινωνία. Η εξελικτική πορεία προσομοιάζει μάλλον με μια διαρκή διακλάδωση (το περίφημο «δένδρο της ζωής»), με μια scala naturae όπου έχουμε μετάβαση από τα απλούστερα στα πολυπλοκότερα είδη. Η δράση της φυσικής επιλογής δεν έχει ενιαία κατεύθυνση. Δεν υπάρχει τελικός στόχος ή προορισμός. Στην πορεία αυτή οι αποκλίσεις (αλλιώς, οι νέες ποικιλίες) είναι είδη εν τη γενέσει τους. Η κληρονομική ουσία αναμειγνύεται και συμπεριφέρεται σαν υγρό που υπόκειται στους νόμους της ανάμειξης, ενώ το περιβάλλον εντυπώνει προσαρμοστικές μεταβολές στο κληρονομικό υλικό – άποψη που απορρίφθηκε αργότερα στη νεοδαρβινική σύνθεση. Σε κάθε περίπτωση, ο Δαρβίνος προήγαγε μέχρις εσχάτων την άποψη ότι η φυσική επιλογή είναι επαρκής για να δικαιολογηθεί ακόμη και η σταδιακή δημιουργία υπερπολύπλοκων οργάνων, όπως το μάτι.

Η μοριακή βάση της κληρονομικότητας θα εμφανιζόταν στο προσκήνιο κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα. Η σύζευξη ειδικότερα του δαρβινισμού με τη γενετική αποδίδεται σήμερα ως «νεοδαρβινισμός» – μια σύνθεση εξαιρετικής ανθεκτικότητας, όπως παρατηρούσε ο Κριμπάς σε ένα σχετικό αφιέρωμα της «Νέας Οικολογίας» (τ. 93/5/1994). Μεταξύ άλλων η πρόοδος αυτή επιτελέστηκε λόγω της διάψευσης της κληροδότησης στους επιγόνους των επίκτητων χαρακτηριστικών του ανθρώπου (δηλ. της θεωρίας του λαμαρκισμού) καθώς και της διατύπωσης των νόμων του Μέντελ, όπου τεκμηριώνεται η σωματιδιακή φύση της κληρονομικότητας. Καθοριστική υπήρξε εν προκειμένω η συνεισφορά του Θεοδόσιου Ντομπρζάνσκι, πνευματικού πατέρα του Κριμπά, που προώθησε την άποψη ότι τα είδη δεν αποτελούν μορφολογικά πρότυπα αλλά ποικιλόμορφους πληθυσμούς, απομονωμένους από αναπαραγωγική σκοπιά. Μάλιστα ο Ντομπρζάνσκι εκπόνησε μια μεγαλόπνοη σύνθεση της πληθυσμιακής γενετικής και των δεδομένων της γενετικής ποικιλομορφίας των πληθυσμών στο βιβλίο του Γενετική και η προέλευση των ειδών.

Κοινωνιοβιολογία

Από ‘κεί και πέρα θα είχαμε μια έκρηξη των εφαρμοσμένων βιολογικών επιστημών, με τη βιοτεχνολογία και τη γενετική μηχανική να διεκδικούν κατά καιρούς ακόμη και τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων. Ο Κριμπάς ασχολήθηκε συστηματικά με αυτό το μέρος της ιστορίας, όπως και με επιστημολογικά ζητήματα, με την εμφάνιση των οικολογικών ιδεών και με την Κοινωνιοβιολογία του Ε.Ο. Γουίλσον (για περισσότερα, μπορεί κανείς να συμβουλευθεί το ομώνυμο βιβλίο του, Κάτοπτρο, 2008).

Τέτοιου τύπου υπήρξαν οι αγωνίες ενός δασκάλου διεθνούς κύρους με διά βίου κοινωνική και πολιτική εμπλοκή, όπως ο Κώστας Κριμπάς. Ποια είναι τα όρια του ανταγωνισμού και πώς η βιολογία μπορεί να χρησιμεύσει ως καθρέφτης ή ως οδηγός στην κοινωνία; Σε ποιες πολιτικές θεωρίες αξιοποιήθηκε ιδεολογικά το λαμαρκικό και δαρβινικό πρότυπο; Είμαστε προεξαρχόντως πλασμένοι από τη φύση ή από τον πολιτισμό; Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ο συγγραφέας γνώριζε, όσο λίγοι, τις κακοτοπιές της λεγόμενης «φυσιοκρατικής πλάνης» που παραμονεύουν την Εξελικτική Θεωρία όταν αυτή επεκτείνεται πέραν των επιστημονικών ορίων επί των οποίων θεμελιώθηκε. Ελαφρύ το χώμα…